Największa powieść naszych czasów

Są powie­ści, któ­re przy­no­szą histo­rię – i są takie, któ­re bada­ją sam mecha­nizm jej powsta­wa­nia. Pamięć Péte­ra Náda­sa nale­ży do tej dru­giej gru­py. To książ­ka, któ­ra nie rekon­stru­uje prze­szło­ści, lecz poka­zu­je, w jaki spo­sób pamięć – jed­nost­ko­wa i zbio­ro­wa – wytwa­rza nar­ra­cję o świe­cie. Dla­te­go od chwi­li publi­ka­cji w 1986 roku była węgier­skim punk­tem zwrot­nym: nie tyl­ko z uwa­gi na temat, lecz przede wszyst­kim ze wzglę­du na meto­dę.

Węgier­ska kry­ty­ka dłu­go nie umia­ła zna­leźć dla tej powie­ści odpo­wied­niej kate­go­rii. Nie mie­ści­ła się ani w tra­dy­cji powie­ści reali­stycz­nej, ani w języ­ko­wej nowa­tor­sko­ści poko­le­nia Ester­házy­ego. Dziś widać wyraź­nie, że Nádas zapro­po­no­wał coś trze­cie­go: for­mę świa­do­mo­ści zano­to­wa­nej w cza­sie rze­czy­wi­stym, w któ­rej doświad­cze­nie poli­tycz­ne, spo­łecz­ne i cie­le­sne łączą się w jed­nym ruchu nar­ra­cyj­nym. Stąd trzy prze­pla­ta­ją­ce się pla­ny cza­so­we: Ber­lin lat osiem­dzie­sią­tych, dzie­ciń­stwo prze­ży­wa­ne w latach pięć­dzie­sią­tych oraz fik­cyj­na powieść pisa­na przez boha­te­ra. Ich teo­re­tycz­ne „roz­bież­no­ści” są pozor­ne – bo wszyst­kie trzy reje­stry bada­ją ten sam pro­blem: jak pamięć porząd­ku­je cha­os życia, jak fil­tru­je to, co widzial­ne i co wypar­te.

W tym sen­sie Pamięć jest bli­ska tra­dy­cji Pro­usta i Man­na – nie przez styl czy temat, lecz przez ambi­cję zapi­sa­nia „peł­ne­go doświad­cze­nia świa­do­mo­ści”. Ale Nádas robi krok dalej: zamiast line­ar­nej retro­spek­cji pro­po­nu­je struk­tu­rę, któ­rą teo­re­ty­cy nar­ra­cji nazwą póź­niej post­mo­der­ni­stycz­nym „roz­sz­cze­pie­niem per­spek­tyw”. To dla­te­go czy­tel­nik gubi czas – i dla­te­go to zagu­bie­nie jest celo­we. W Pamię­ci nie cho­dzi o chro­no­lo­gię, lecz o logi­kę emo­cjo­nal­ną: o spo­sób, w jaki wspo­mnie­nie poja­wia się, zni­ka, powra­ca prze­two­rzo­ne, czę­sto nagle, bez zapo­wie­dzi. Tak wła­śnie dzia­ła pamięć w real­nym życiu.

To prze­su­nię­cie akcen­tu – z histo­rii opo­wie­dzia­nej na histo­rię odczu­wa­ną – jest klu­czem do zro­zu­mie­nia zna­cze­nia powie­ści. Nádas nie opi­su­je sta­li­ni­zmu, powsta­nia 1956 roku czy atmos­fe­ry Ber­li­na Wschod­nie­go. On poka­zu­je depo­zyt wyda­rzeń prze­cho­wy­wa­ny w cie­le, w spoj­rze­niu, w nie­ja­snej reak­cji, w powra­ca­ją­cej sce­nie, któ­rej sens ujaw­nia się dopie­ro po latach. To wła­śnie ten spo­sób widze­nia – intym­ny, głę­bo­ko cie­le­sny, a zara­zem obej­mu­ją­cy całe stu­le­cie – spra­wił, że Susan Son­tag nazwa­ła Pamięć „naj­więk­szą powie­ścią naszych cza­sów”. Nádas nie powta­rza sche­ma­tów „wiel­kiej nar­ra­cji histo­rycz­nej”, tyl­ko poka­zu­je, jak histo­ria zapi­su­je się w czło­wie­ku – zawsze frag­men­ta­rycz­nie, zawsze z luka­mi, zawsze nie­peł­nie.

Prze­kład Elż­bie­ty Sobo­lew­skiej zre­da­go­wa­ny przez Joan­nę Muel­ler wzmac­nia tę per­spek­ty­wę. Węgier­ski brak rodza­jów gra­ma­tycz­nych, skłon­ność do dłu­giej fra­zy i roz­my­cia pod­mio­tów wyma­ga­ją w pol­sz­czyź­nie decy­zji, któ­re nie są czy­sto tech­nicz­ne. W tej inter­pre­ta­cji zda­nia Náda­sa pozo­sta­ją gęste, ale nie tra­cą przej­rzy­sto­ści – co jest osią­gnię­ciem rzad­kim. To prze­kład zbu­do­wa­ny nie na efek­tow­no­ści, lecz na pró­bie odtwo­rze­nia spo­so­bu myśle­nia boha­te­ra. Dla­te­go pol­ska wer­sja Pamię­ci jest nie tyl­ko wier­na, ale też wewnętrz­nie pul­su­ją­ca. Wła­śnie tak dzia­ła dobra lite­ra­tu­ra, któ­ra prze­cho­dzi przez dwa języ­ki, a nie gubi sen­sów po dro­dze.

Péter Nádas przez deka­dy nale­żał do naj­po­waż­niej­szych kan­dy­da­tów do lite­rac­kiej Nagro­dy Nobla, nie­przy­pad­ko­wo jest nazy­wa­ny „wiel­kim nie­lau­re­atem”. Po nagro­dzie dla Lász­ló Krasz­na­hor­ka­ie­go jest już prze­są­dzo­ne, że to wyróż­nie­nie do nie­go nie tra­fi. A jed­nak trud­no o powieść bar­dziej odpo­wia­da­ją­cą temu, co w lite­ra­tu­rze zwy­kło się nazy­wać „noblow­ską ska­lą”. Pamięć nie tyl­ko rede­fi­niu­je moż­li­wo­ści gatun­ku, lecz tak­że poka­zu­je, jak lite­ra­tu­ra potra­fi odsła­niać rejo­ny doświad­cze­nia, któ­rych histo­ria sama nie umie nazwać. I tu wła­śnie róż­ni­ca mię­dzy obo­ma pisa­rza­mi sta­je się widocz­na: Krasz­na­hor­kai idzie w stro­nę wizji, transu i apo­ka­lip­tycz­ne­go roze­dr­ga­nia, pod­czas gdy Nádas pozo­sta­je wier­ny temu, co w pro­zie naj­trud­niej­sze – pre­cy­zyj­ne­mu opi­so­wi świa­do­mo­ści, odpo­wie­dzial­no­ści, rela­cji mię­dzy cia­łem, pamię­cią i histo­rią. To dla­te­go tak dłu­go ucho­dził za oczy­wi­ste­go kan­dy­da­ta do Nobla: stwo­rzył powieść monu­men­tal­ną, ale nie­ma­nie­rycz­ną; prze­ni­kli­wą, lecz pozba­wio­ną her­me­ty­zmu, głę­bo­ko środ­ko­wo­eu­ro­pej­ską, a zara­zem uni­wer­sal­ną. Nie potrze­bu­je więc Nobla, by potwier­dzić swo­ją ran­gę – Pamięć już nale­ży do ksią­żek, któ­re żyją poza kalen­da­rzem nagród.

Wzno­wie­nie Pamię­ci poprze­dza w Biu­rze Lite­rac­kim edy­cję monu­men­tal­nych, trzy­to­mo­wych Histo­rii rów­no­le­głych – dzie­ła, któ­re wie­lu kry­ty­ków uwa­ża za sum­mę twór­czo­ści Náda­sa. To natu­ral­na kolej­ność: o ile Pamięć bada mecha­nizm pamię­ci, o tyle Histo­rie rów­no­le­głe roz­sze­rza­ją to roz­po­zna­nie na całe XX stu­le­cie – od ana­to­mii wła­dzy po ana­to­mię cia­ła, od ide­olo­gii po gest codzien­ny, od rela­cji intym­nych po wiel­kie pęk­nię­cia euro­pej­skiej histo­rii. Obie książ­ki two­rzą ze sobą nie­ro­ze­rwal­ny dia­log: pierw­sza pra­cu­je we wnę­trzu świa­do­mo­ści, dru­ga roz­cią­ga tę per­spek­ty­wę na spo­łecz­ne i poli­tycz­ne mapy epo­ki. Razem poka­zu­ją peł­ną ska­lę ambi­cji Náda­sa – pisa­rza, któ­ry potra­fił połą­czyć mikro­dra­mat pamię­ci z makro­hi­sto­rią kon­ty­nen­tu.

Dla­te­go Pamięć wra­ca wła­śnie teraz. Nie jako archi­wal­ny kla­syk, ale jako powieść, któ­ra mówi o współ­cze­sno­ści z nie­zwy­kłą pre­cy­zją – może nawet wyraź­niej niż trzy deka­dy temu. To książ­ka, któ­ra wyma­ga sku­pie­nia, ale daje coś rzad­kie­go: moż­li­wość zoba­cze­nia, jak powsta­je pamięć, jak rodzi się i jak defor­mu­je. Na pyta­nie, dla­cze­go pamięć wciąż musi być przed­mio­tem naszej uwa­gi, Nádas zda­je się odpo­wia­dać: bo bez tej uwa­gi nie ma ani histo­rii, ani przy­szło­ści, jest tyl­ko pusty czas. Jedy­nie naj­więk­sza lite­ra­tu­ra potra­fi wypeł­nić go roz­po­zna­niem.