Być nie na temat

Artur Bursz­ta: Czy­ta­jąc Ja któ­re nie, trud­no myśleć o tej książ­ce jak o kolej­nym tomie czy powro­cie po latach – to raczej zapis inne­go miej­sca, inne­go widze­nia świa­ta i języ­ka.  Czy Ty też tak to widzisz, czy raczej jest to dla Cie­bie natu­ral­na kon­ty­nu­acja tego, co robi­łeś wcze­śniej?

Tade­usz Sła­wek: To jest książ­ka „po latach”, co nie zna­czy, że w cią­gu „tych lat” nic się nie dzia­ło. Było spo­ro prze­kła­dów (Biu­ro Lite­rac­kie ma tu swój udział) i kil­ka­dzie­siąt ese­jów na głos i kon­tra­bas z kon­tra­ba­si­stą zna­mie­ni­tym Bog­da­nem Mizer­skim jako współ­au­to­rem. Od 2005 roku, od ese­ju „Drze­wo anio­łów” poświę­co­ne­go Wil­lia­mo­wi Blake’owi, współ­two­rzy je sopra­nist­ka Ope­ry Bytom­skiej Joan­na Kściu­czyk-Jędru­sik. Nie dru­ko­wa­łem tych tek­stów, bowiem żyły dla mnie wyłącz­nie na kon­cer­cie, więc sło­wa w nich doj­rze­wa­ły nie­ja­ko w innym, aku­stycz­nym, porząd­ku. Jak­bym tra­cił zaufa­nie do sło­wa wydru­ko­wa­ne­go, oddzie­lo­ne­go od wypo­wia­da­ją­ce­go; przez te lata rze­czy­wi­ście nara­sta­ło waha­nie, a może słusz­niej powie­dzieć „waże­nie” sło­wa. Tytuł książ­ki Ja któ­re nie zawie­ra jakiś ślad tego „waże­nia”. Ja „nie” chce wypo­wie­dzieć sło­wa, ale „roz­wa­ża­jąc” (jesz­cze jed­na modal­ność „waże­nia”) w koń­cu je wypo­wia­da, bo osta­tecz­nie tyl­ko język ma do dys­po­zy­cji. Ale zaję­ło mu to wie­le lat, więc może przez to ma lżej­sze sumie­nie, że nie nad­uży­ło słów i cier­pli­wo­ści czy­tel­ni­ka. Więc „waży się” (to już trze­ci rodzaj „waże­nia”) zapi­sać i wydru­ko­wać. Ale z waha­niem, raczej jako pró­by niż pre­mie­ro­we, galo­we przed­sta­wie­nie.

W wie­lu miej­scach tej książ­ki pod­miot nie chce mówić z pozy­cji tego, któ­ry wie i nazy­wa, lecz raczej z pozy­cji kogoś, kto dopie­ro pró­bu­je dosły­szeć sens. Czy to jest dla Cie­bie doświad­cze­nie cza­su życia, któ­re odda­la od potrze­by sil­ne­go „ja”, czy raczej świa­do­ma decy­zja etycz­na – by zro­bić miej­sce cze­muś inne­mu niż wła­sna toż­sa­mość?

Dzię­ku­ję za cza­sow­nik „pró­bo­wać”. Pró­by Montaigne’a są moją ulu­bio­ną lek­tu­rą. Filo­zof, któ­ry zresz­tą był tak­że woj­sko­wym, urzęd­ni­kiem admi­ni­stra­cyj­nym, dyplo­ma­tą docie­ka sie­bie, ale w trak­cie tych wysił­ków spo­strze­ga, że co, wyda­wa­ło mu się, zosta­ło już uchwy­co­ne jako „ja”, „wycie­kło” i roz­pu­ści­ło się w świe­cie. Trze­ba więc zacząć na nowo. Pięć­dzie­siąt kil­ka lat byłem nauczy­cie­lem (czy­li wła­ści­wie „kim?”; pyta­nie, kim jest nauczy­ciel, jest fun­da­men­tal­ne, ale nie czas, by zająć się nim w tej roz­mo­wie) i dobrze znam potrze­bę, a nawet koniecz­ność kon­sta­to­wa­nia swo­jej nie­wie­dzy. Kto przy­cho­dzi do adep­ta i mówi „wiem”, mówi też w domy­śle: „ty nie wiesz, a teraz ja cię nauczę” (co zawsze brzmi jak pogróż­ka) – tym samym nie będzie dobrym nauczy­cie­lem. Spraw­nym urzęd­ni­kiem dydak­tycz­nym owszem, ale nie nauczy­cie­lem. „Uczyć” to „uczyć się we wspól­nej prze­strze­ni nie-wie­dzy”.

A co do „doświad­cze­nia życia”: uczy ono osta­tecz­nej prze­wa­gi wiel­ko­dusz­no­ści nad mało­dusz­no­ścią, prze­ba­cze­nia nad zemstą, poko­ry nad zadu­fa­niem, wyco­fa­nia nad bry­lo­wa­niem. Dusza czło­wie­ka jest „wiel­ka”, gdy patrzy poza i ponad sobą, ale tak­że poni­żej sie­bie. Dusza czło­wie­ka jest mała, gdy patrzy na sie­bie, usta­wia sie­bie na pierw­szym miej­scu. Dzi­siej­sza poli­ty­ka Puti­nów i Trum­pów to pokaz cho­rej mało­dusz­no­ści, w któ­rej inni ist­nie­ją jako ofia­ry czło­wie­ka mało­dusz­ne­go.

Lek­cją sta­ro­ści jest to, że w każ­dym z nas toczy się nie­ustan­na roz­mo­wa wie­lu „innych”, słu­chać cią­gły szum gło­sów, prze­su­wa się kalej­do­skop wido­ków. Uzmy­sła­wia­my sobie, jak, na szczę­ście, bar­dzo byli­śmy przez cały czas „nie­szczel­ni”.

Mówisz o „waże­niu” sło­wa i o pew­nej nie­uf­no­ści wobec jego nad­mia­ru. Pisa­łeś kie­dyś, że były momen­ty, kie­dy trze­ba było słów bro­nić, żeby zacho­wa­ły swo­ją dzi­kość i nie pod­da­ły się goto­wym zna­cze­niom. Dziś żyje­my w świe­cie nad­pro­duk­cji języ­ka, natych­mia­sto­wych komen­ta­rzy i komu­ni­ka­tów, któ­re zuży­wa­ją się jesz­cze szyb­ciej. Czy Two­je nowe wier­sze są pró­bą oca­le­nia sło­wa, czy raczej pró­bą naucze­nia się, jak mówić mniej, żeby w ogó­le jesz­cze coś usły­szeć?

Zawsze podzi­wia­łem Andrze­ja Szu­bę, zna­ko­mi­te­go tłu­ma­cza i poetę, któ­ry od kil­ku dzie­się­cio­le­ci zapi­su­je krót­kie, naj­czę­ściej trzy­li­nij­ko­we, wier­sze-medy­ta­cje. Czy „oca­la” sło­wo, czy też milk­nie, aby wię­cej „usły­szeć”? Znów bez­cen­ny cza­sow­nik „usły­szeć”: w nara­sta­ją­cym zgieł­ku i wrza­sku sły­szy­my coraz mniej, bowiem hałas zagłu­sza wszyst­ko i przy­ci­ska nas do zie­mi. Myślę, że cho­dzi tu o szcze­gól­ny rodzaj namy­słu, któ­ry nie tyl­ko spo­wal­nia nasze reak­cje (nie­do­lą dzi­siej­sze­go świa­ta jest nie­mal fizjo­lo­gicz­na potrze­ba natych­mia­sto­we­go, a więc na ogół bez-myśl­ne­go, odze­wu odre­ago­wa­nia), ale tak­że pozwa­la na pra­cę pole­ga­ją­cą na odkra­wa­niu od słów tego, co w nich zbęd­ne, nie­ko­niecz­ne. Przy­po­mi­na to pra­cę rzeź­bia­rza, któ­ry pozby­wa­jąc się kawał­ków kamie­nia, zosta­wia to, co zamie­rza przed­sta­wić jako „for­mę”. Wyda­je mi się, że w dobie mediów a‑społecznościowych (bo takie one w isto­cie są), któ­re sta­ra­ją się odzwy­cza­ić nas od jakie­go­kol­wiek puste­go miej­sca, dekon­cen­tru­ją, znie­kształ­ca­ją naszą uwa­gę roz­pra­sza­ną przez nie­prze­rwa­nie napły­wa­ją­ce komu­ni­ka­ty, mogli­by­śmy zacząć wła­śnie od pra­cy nad sta­nem sku­pie­nia. Ten ter­min zaczerp­nię­ty z fizy­ki jest przy­dat­ny, bowiem łączy nasze przy­zwy­cza­je­nia zwią­za­ne z tech­ni­ką (sta­ła obec­ność tele­fo­nu) z naszą lichą kon­dy­cją egzy­sten­cjal­ną.

Te wier­sze są powścią­gli­we, jak­by wypo­wia­da­ne z waha­niem, jak­by każ­de zda­nie musia­ło naj­pierw spraw­dzić swo­ją koniecz­ność. To zupeł­nie inny rytm niż rytm współ­cze­snej komu­ni­ka­cji, któ­ra nie zna pau­zy. Skąd bie­rze się w tych wier­szach ta potrze­ba spo­wol­nie­nia?

Czy­ta­łem ostat­nio wywiad z Mat­tem Damo­nem, któ­ry wyznał, że Net­flix wyma­ga od sce­na­rzy­stów, aby tak czę­sto jak to moż­li­we powta­rza­li linie dia­lo­go­we lub sytu­acje po to, aby widz, któ­ry w mię­dzy­cza­sie przej­rzał dzie­siąt­ki komu­ni­ka­tów w tele­fo­nie trzy­ma­nym nie­prze­rwa­nie w ręku jak amu­let, mógł nadą­żyć za akcją. Nie­uwa­ga ta tyczy się wszyst­kie­go, a przede wszyst­kim tego, że nie jeste­śmy już w sta­nie odróż­nić tego, co waż­ne od bana­łu. Przy­wró­cić uwa­gę jest palą­cym zada­niem. Dla­te­go też sta­ram się ważyć sło­wa, to zna­czy trak­to­wać je z nale­ży­tą uwa­gą.

Mówisz o przy­wra­ca­niu uwa­gi jako o pil­nym zada­niu. Czy poezja może jesz­cze uczyć sku­pie­nia, czy raczej jest dziś prak­ty­ką dla tych, któ­rzy już je w sobie odna­leźli?

Poezja jest dome­ną ćwi­cze­nia i prak­ty­ki. Z pew­nym pato­sem moż­na powie­dzieć, że to ćwi­cze­nie ducho­we, jeśli przez ducho­wość poj­mo­wać nie­ustan­nie nur­tu­ją­ce czło­wie­ka chę­ci do wychy­le­nia się poza sie­bie i swo­je podwór­ko. Poezja ćwi­czy takie „wyj­ścia” poza dobrze zna­ne zna­cze­nia słów tak, iż znaj­du­je­my się w jakiejś mię­dzy-prze­strze­ni: nie porzu­ca­my bez­pow­rot­nie dobrze zna­nych sen­sów, zabie­ra­my je z sobą, ale teraz zmie­rza­my w innym niż suge­ro­wa­ny przez nie kie­ru­nek. Poza tym nie sądzę, by dało się odna­leźć w sobie sku­pie­nie „raz na zawsze”.

To spra­wa cią­głej prak­ty­ki i cią­głe­go ruchu, a więc i cią­głej nauki.

Ude­rza w tej książ­ce obec­ność rze­czy drob­nych, codzien­nych: gestów, przed­mio­tów, chwil, któ­re nie chcą być meta­fo­rą cze­goś więk­sze­go, lecz ist­nie­ją same przez się. Jak­by sens nie znaj­do­wał się już w wiel­kich ide­ach, lecz w uważ­no­ści wobec tego, co naj­bliż­sze. Czy to prze­su­nię­cie jest odpo­wie­dzią na doświad­cze­nie współ­cze­sno­ści, czy raczej powro­tem do cze­goś pier­wot­ne­go?

Lata temu Jolan­ta Brach-Cza­ina zasko­czy­ła nas wspa­nia­łą książ­ką Szcze­li­ny ist­nie­nia, któ­ra była wiel­ką medy­ta­cją nad czło­wie­kiem jako bytem „krzą­ta­czym”, speł­nia­ją­cym się w codzien­nych, małych, pozor­nie nie­waż­nych czyn­no­ściach. Blake’owskim odpo­wied­ni­kiem tego jest jed­no z jego „przy­słów pie­kiel­nych” mówią­ce o tym, że nie­skoń­czo­ność jest zako­cha­na w wytwo­rach cza­su. Mądre i uważ­ne prze­ży­cie danych nam chwil jest jedy­nym spo­so­bem, w jaki może­my zbli­żyć się do nie­skoń­czo­no­ści. Wte­dy bie­gnie­my na ratu­nek wszyst­kie­mu-co-ist­nie­je, oca­la­my to przed znie­wa­la­ją­cym bana­łem, a zatem i nudą. Dosko­na­le wie­dzia­ła o tym Emi­ly Dic­kin­son.

Man­ka­ment wiel­kich idei pole­ga na tym, że szyb­ko zaczy­na­ją prze­sła­niać jed­nost­ki, zmie­rza­jąc w stro­nę masy. Aby zacho­wać tę maso­wość trze­ba wykre­ować prze­ciw­ni­ka naszej wiel­kiej idei i zachę­cić do poko­na­nia go. Wiel­kie idee łatwiej zara­ża­ją nie­na­wi­ścią, a tym samym są wyma­rzo­nym narzę­dziem popu­li­stycz­nych poli­ty­ków. Nie da się zbu­do­wać sil­ne­go blo­ku poli­tycz­ne­go wokół prze­ko­na­nia, że war­to nasłu­chi­wać szme­rów w sąsied­nim poko­ju, bo otwie­ra­ją przed nami moż­li­wość lep­sze­go zro­zu­mie­nia moje­go świa­ta. Łatwo nato­miast powo­łać do życia mon­stru­al­ne pro­jek­ty typu MAGA ope­ru­ją­ce „wiel­ko­ścią” już w swej nazwie, ale warun­kiem jest natych­mia­sto­we skon­flik­to­wa­nie tej gru­py z wszyst­ki­mi, któ­rzy do niej nie nale­żą. Wiel­kim ide­om spiesz­no do woj­ny, depor­ta­cji, nie­to­le­ran­cji. Rzecz przed­sta­wia się zupeł­nie ina­czej, gdy zaczy­na­my od małych, codzien­nych spraw, któ­re zaczy­na­ją zata­czać coraz szer­sze krę­gi, aż w koń­cu mogą nawet zmie­nić sys­tem. Przy­kła­dem pol­ska Soli­dar­ność z lat 80., zanim sta­ła się przy­bu­dów­ką wła­dzy. Wiel­kie idee wyka­zu­ją ten­den­cję do auto­kom­pro­mi­ta­cji.

W Two­ich ese­jach home­row­skich poja­wia się obraz czło­wie­ka, któ­ry pró­bu­je „prze­tłu­ma­czyć” świat na ludz­ką mia­rę – nie po to, by go raz na zawsze zro­zu­mieć, ale by w nim zamiesz­kać. Czy dziś taka pra­ca prze­kła­du jest jesz­cze moż­li­wa, czy raczej tra­ci­my język, któ­ry pozwa­la nam łączyć to, co ludz­kie, z tym, co nas prze­kra­cza?

Tri­stra­mie Shan­dy, byłeś, jesteś i będziesz ofia­rą bła­he­go przy­pad­ku – wołał Law­ren­ce Ster­ne do swe­go boha­te­ra. Woj­na tro­jań­ska jawi mi się jako głę­bo­ko ukry­ty w histo­rii sche­mat dzie­jów czło­wie­ka, któ­ry trze­ba odtwo­rzyć i przy­po­mnieć. Stąd książ­ka o Tro­ilu­sie i Kre­sy­dzie Wil­lia­ma Szek­spi­ra, któ­ra sta­ra się ostrzec, na pod­sta­wie wąt­ków tro­jań­skich, iż dzie­je to histo­ria epi­zo­dów prze­mo­cy, w któ­rych rozum, choć obec­ny, nie peł­ni wca­le funk­cji kon­tro­l­nej zdol­nej do mode­ro­wa­nia wyda­rzeń. Ustę­pu­je nie tyl­ko przed namięt­no­ścią, ale tak­że przed wyobra­że­niem o tym, czy ma być rozum w poli­tycz­nym obra­zie świa­ta, w któ­rym liczy się siła i pre­stiż. Hek­tor sprze­ci­wia się odda­niu Hele­ny jej pra­wo­wi­te­mu mężo­wi Mene­la­oso­wi, wykła­da­jąc rze­czo­wo racje praw­ne i moral­ne. Ale kon­klu­zja jego wywo­du jest sprzecz­na z tą linią rozu­mo­wa­nia: Hek­tor decy­du­je się na woj­nę w imię przy­szłej sła­wy, jaka oto­czy wojow­ni­ków. Tro­chę to przy­po­mi­na wywo­ły­wa­nie woj­ny, po to, aby uzy­skać poko­jo­wą nagro­dę Nobla za jej (moc­no nie­pew­ne) zakoń­cze­nie. Szek­spir nie zosta­wia złu­dzeń: siła stoi ponad pra­wem i nic nas przed nią nie oca­li.

W takim świe­cie trud­no „zamiesz­kać” bez budo­wa­nia zapór, murów gra­nicz­nych i pło­tów. Lite­ra­tu­ra ma moc otwie­ra­nia hory­zon­tów i niwe­lo­wa­nia gra­nic wła­śnie dla­te­go, że kon­tak­tu­je z sobą odle­głe fak­ty i epo­ki, pozwa­la doświad­czać tego, że to, co minio­ne, nie jest wca­le nie­ak­tu­al­ne. W ten spo­sób kon­stru­uje inte­lek­tu­al­ną sfe­rę wol­ną od domi­na­cji. Ale szkol­ne losy lite­ra­tu­ry nie budzą opty­mi­zmu.

Jeśli lite­ra­tu­ra ma taką moc, to dla­cze­go tak rzad­ko jej doświad­cza­my? Czy pro­blem leży w spo­so­bie, w jaki ją czy­ta­my i uczy­my?

Bo olśnie­nie, a raczej to, co dzi­siaj uwa­ża­ne jest za tako­we, sta­ło się łatwo dostęp­ne. Inter­net i media a‑społecznościowe pod­po­wia­da­ją nie­zli­czo­ne źró­dła satys­fak­cji, wystar­czy klik­nąć. Tym­cza­sem lite­ra­tu­ra, sło­wo pisa­ne, sta­wia warun­ki: wyma­ga cza­su, uwa­gi, chę­ci wie­lo­krot­nej lek­tu­ry, zawie­sze­nia pospie­chu. W Bud­den­bro­okach Man­na jest taki moment, w któ­rym głów­ny boha­ter, zasob­ny i sza­cow­ny kupiec, zasia­da do przy­pad­ko­wo zna­le­zio­nej lek­tu­ry, któ­rą jest książ­ka Scho­pen­hau­era i nagle napeł­nia „go wiel­ka, wdzięcz­na radość. Odczu­wa nie­po­rów­ny­wal­ną z niczym satys­fak­cję, widząc, jak potęż­ny, góru­ją­cy umysł ogar­nia życie…” (prze­kład Jerze­go Kocha). Doko­nu­je się, pisze Mann, przej­ście z ciem­no­ści do świa­tła, od tępe­go nie­zro­zu­mie­nia do nagłe­go jasno­wi­dze­nia…”. Ale to wyma­ga odnie­sie­nia tek­stu tak­że do wła­sne­go życia z jego ułom­no­ścia­mi. A poza tym, „radość” nie koja­rzy się z warun­ka­mi szkol­nej lek­tu­ry, zwy­kle czy­ta­nej „zada­nio­wo”. Bez­in­te­re­sow­ność lite­ra­tu­ry zde­rza się z inte­re­sow­no­ścią porząd­ku życio­we­go.

Pisząc o Stro­niu Ślą­skim i o naszej Sta­cji Lite­ra­tu­ra, mówi­łeś o sytu­acjach, w któ­rych zacie­ra­ły się role i ludzie uczy­li się od sie­bie nawza­jem, nie wie­dząc już, kto jest nauczy­cie­lem, a kto słu­cha­czem. Jak powsta­je taka wspól­no­ta, któ­ra nie jest pro­jek­tem ani insty­tu­cją, lecz wyda­rza się mię­dzy ludź­mi? I czy dziś jest ona trud­niej­sza do osią­gnię­cia niż kie­dyś?

Z pew­no­ścią jest trud­niej­sza z racji tego, że „postęp” w zakre­sie tech­nik komu­ni­ka­cyj­nych jest tak rap­tow­ny, że skró­cił poko­le­nia: daw­niej moż­na było zało­żyć, że dwu­dzie­sto- i trzy­dzie­sto­pa­ro­la­tek nale­że­li do tej gru­py rówie­śni­czej, czy­ta­li, słu­cha­li z grub­sza podob­nych rze­czy, dys­po­nu­jąc podob­nym instru­men­ta­rium. Dzi­siaj odle­głość pię­ciu, sze­ściu lat czy­ni kolo­sal­ną róż­ni­cę: inne plat­for­my komu­ni­ko­wa­nia, inne gru­py zain­te­re­so­wań, inny język, któ­ry w nich obo­wią­zu­je. Kie­dy ostat­nio roz­ma­wia­łem z gru­pą stu­den­tów wspo­mi­na­jąc o Taco Hemin­gwayu, spo­tka­łem się ze zdu­mie­niem: to inny świat, inna mowa, inne dźwię­ki, inny rejestr spo­łecz­ny. Był dla nich „sta­ry”.

Gdy­bym miał odpo­wie­dzieć na Two­je pyta­nie, jak taką wspól­no­tę pró­bo­wać two­rzyć, powtó­rzył­bym, że od zda­nia sobie spra­wy z prze­strze­ni wspól­nej nie-wie­dzy. Nie wie­my, ani ja–nauczyciel, ani oni–adepci, dla­cze­go, choć mamy do dys­po­zy­cji tyle moż­li­wo­ści czy­nie­nia dobra, ota­cza nas tak wie­le zła. W innej wer­sji: dla­cze­go wśród powszech­ne­go pra­gnie­nia praw­dy kłam­stwo i misty­fi­ka­cja zdo­mi­no­wa­ły dys­kurs spo­łecz­ny? Spró­buj­my zna­leźć się w tym gąsz­czu.

Poja­wia się tu wspól­na prze­strzeń nie­wie­dzy jako punkt wyj­ścia. Czy to zna­czy, że wspól­no­ta nie rodzi się już ze wspól­ne­go języ­ka ani doświad­cze­nia, lecz wła­śnie z uzna­nia tego, cze­go nie rozu­mie­my?

Dio­ge­nes poszu­ki­wał „czło­wie­ka”, jed­nost­ki, indy­wi­du­um i był roz­cza­ro­wa­ny, bo znaj­do­wał jedy­nie oby­wa­te­li polis, wspól­no­tę, przed­sta­wi­cie­li gru­py. Dzi­siaj miał­by odwrot­ny pro­blem: znaj­do­wał­by głów­nie sku­pio­ne na sobie jed­nost­ki, nato­miast trud­no było­by mu doszu­kać się wspól­no­ty. Dla­te­go myślę, że to cze­go nie rozu­mie­my, jest dobrym począt­kiem. Nicze­go nie obie­cu­je, ale gro­ma­dzi wokół pro­ble­mu, pozwa­la go zoba­czyć z wie­lu stron i punk­tów widze­nia.

W tym sen­sie żyje­my raczej obok sie­bie niż razem – w świe­cie sil­nych jed­no­stek, ale sła­bych wspól­not. Myślę o For­tach, Por­tach, Sta­cjach i Trans­Por­tach jako o miej­scu, któ­re pró­bu­je taką wspól­no­tę na chwi­lę stwo­rzyć – bar­dziej jako prze­strzeń przej­ścia niż celu. Tak było przez trzy­dzie­ści lat. Czy lite­ra­tu­ra nadal potra­fi budo­wać takie doświad­cze­nie – bycia razem w dro­dze, nawet jeśli opie­ra się ono tak­że na tym, cze­go nie do koń­ca rozu­mie­my?

„Przej­ście” jest dobrym sło­wem, bowiem naucza­nie jest nie­koń­czą­cą się wędrów­ką. Kto więc uczy (się), ten zamiesz­ku­je cza­so­wo, biwa­ku­je, po czym rusza dalej. Wybit­ny mate­ma­tyk i filo­zof fran­cu­ski Michel Ser­res nie­stru­dze­nie przy­po­mi­nał, że peda­go­gi­ka to towa­rzy­sze­nie ucznio­wi w dro­dze do szko­ły. To oczy­wi­ście sprze­ci­wia się mode­lo­wi myśle­nia akcen­tu­ją­ce­mu skut­ki i wyni­ki, czy­li „szko­łę”; nie pro­ces wędrów­ki z licz­ny­mi przy­go­da­mi i pobłą­dze­nia­mi, ale doj­ście do celu. Taki mamy w zasa­dzie model szko­ły, nad czym od lat ubo­le­wam. Jest prze­stęp­stwem wobec mło­dej duszy i umy­słu wyma­gać szyb­kiej spe­cja­li­za­cji w imię przy­szło­ści. Kształ­cić się to szu­kać, błą­dzić, nabi­jać sobie guzy i dozna­wać olśnień, tym­cza­sem pięt­na­sto­la­tek już wybie­ra przed­mio­ty pod kątem przy­szłe­go zawo­du. Jesz­cze nie zaczął wędrów­ki, a już – naszym zda­niem – doszedł do celu. Nic dziw­ne­go, że od razu zaczy­na pytać o sen­sow­ność ucze­nia się cze­go­kol­wiek, co w jego wyobra­że­niu, nie łączy się bez­po­śred­nio z pro­fe­sją.

Rola lite­ra­tu­ry w roz­sz­czel­nie­niu tak skon­stru­owa­nej szko­ły jest trud­na do prze­ce­nie­nia, ale oba­wiam się, że pro­gra­my nie potra­fią i nie chcą jej wyko­rzy­stać. Lite­ra­tu­ra to labo­ra­to­rium życia i pró­ba znaj­do­wa­nia się w trud­nych sytu­acjach, sztu­ka pyta­nia, a tym­cza­sem nacisk kła­dzie­my w szko­le na odpo­wie­dzi. Podo­ba mi się to, co napi­sa­ła Kry­sty­na Kozio­łek, wyśmie­ni­ta nauczy­ciel­ka, w swej książ­ce Czas lek­tu­ry: gdy lek­tu­ra prze­sta­ła być fascy­nu­ją­ca, nie nale­ży skła­niać gło­wy, lecz pod­nieść spoj­rze­nie i się­gnąć po tek­sty wła­śnie trud­ne, bowiem nic tak jak trud­ność nie potra­fi zadzi­wić, wybić z przy­zwy­cza­jeń, zmu­sić do namy­słu. Nudzi uczniów Mic­kie­wicz, daj­my im krót­ki wiersz Tra­kla albo Cela­na. Tak pozna­je się moc i smak lite­ra­tu­ry. Tak też oca­la się język: zmu­sza­jąc go do pra­cy w nie­zna­nym śro­do­wi­sku. 

Spo­ty­kasz tu ludzi o kil­ka poko­leń młod­szych, któ­rzy wcho­dzą w język i w świat w zupeł­nie innych warun­kach niż te, któ­re ukształ­to­wa­ły Two­je doświad­cze­nie. Czy ich obec­ność coś w Two­im myśle­niu zmie­nia? Czy moż­na jesz­cze mówić o prze­ka­zy­wa­niu doświad­cze­nia, czy raczej o wza­jem­nym ucze­niu się nie­pew­no­ści. I czy to spo­tka­nie w jakiś spo­sób wra­ca w tej książce?

Zmie­nia w tym sen­sie, że moje i tak już bar­dzo sła­be poczu­cie zna­cze­nia tego, co mówię, słab­nie jesz­cze bar­dziej. Oba­wiam się, że mło­dzi dzi­siaj nie chcą sobie pozwo­lić na to, by pró­bo­wać poznać i rozu­mieć doświad­cze­nia innych. A sko­ro mowa o nie­pew­no­ści, to war­to się zasta­no­wić, czym dzi­siaj jest „pew­ność”. Wyda­je mi się, że to wynik bie­gło­ści i sku­tecz­no­ści w orien­to­wa­niu się w świe­cie cyfro­wym, a za jego pośred­nic­twem w świe­cie rze­czy­wi­stym., jakoś wobec cyfro­we­go – wtór­nym. Tak rozu­mia­na „pew­ność”, to szyb­kość w komu­ni­ko­wa­niu się, a cudze doświad­cze­nia wyma­ga­ją cza­su; być może nawet prze­no­sin do świa­ta ana­lo­go­we­go. Zauważ­my, że dotyk stał się dzi­siaj podej­rza­ny, a prze­cież to ten zmysł zako­twi­cza nas naj­moc­niej w fizycz­nym świe­cie. Czas pan­de­mii pogłę­bił tę nie­uf­ność.

Stąd moja oba­wa: jeśli miał­bym się dzie­lić nie­pew­no­ścią z ludź­mi, któ­rzy nade wszyst­ko cenią pew­ność, czy, spo­wal­nia­jąc ich, nie robię im w isto­cie krzyw­dy? Czy mło­dy podróż­ny, któ­ry czę­sto uwa­ża, że już dotarł do celu, poku­si się na wypra­wę do Ere­bu, by jak Ody­se­usz, roz­ma­wiać ze zmar­ły­mi, bo tyl­ko tak może odna­leźć dro­gę do domu. Ody­se­usz to wiel­ka figu­ra, trze­ba do niej powra­cać.

Two­ja książ­ka nie brzmi jak pod­su­mo­wa­nie, lecz raczej jak otwar­cie, jak­by wraz z wie­kiem nie rosła potrze­ba domknię­cia, ale prze­ciw­nie, zgo­da na nie­do­koń­cze­nie. Czy z cza­sem czło­wiek mniej chce coś ogło­sić świa­tu, a bar­dziej chce słu­chać i być w rela­cji?

Oczy­wi­ście, „otwar­cie”, bo każ­da pró­ba jest otwar­ciem, spoj­rze­niem w stro­nę tego, co nie­do­koń­czo­ne. Nie wiem, kto i jakim języ­kiem mógł­by dzi­siaj poku­sić się o „pod­su­mo­wa­nie”. Mówi­li­śmy już o takich hydrau­licz­nych meta­fo­rach jak „nie­szczel­ność”, czy „wycie­ka­nie”; w sta­ro­ści cia­ło sta­je się coraz bar­dziej nie­szczel­ne fizycz­nie, podat­ne na sła­bo­ści, cho­ro­by, obni­że­nia sta­nu ducha. W star­szym wie­ku nie­do­koń­czo­ność nas jako pew­ne­go zamie­rze­nia życio­we­go sta­je się coraz bar­dziej ude­rza­ją­ca. Zbli­ża się koniec dane­go nam cza­su, ale nie jest wca­le rów­no­znacz­ny z tym, co wyma­rzy­li­by­śmy sobie jako finał, zwień­cze­nie nasze­go życia jako kom­plet­ne­go przed­się­wzię­cia. Poza tym sta­rość nie ozna­cza wca­le gwa­ran­cji dostę­pu do jakiejś szcze­gól­nej mądro­ści: każ­dy wiek ma swo­je sza­leń­stwa i mądro­ści.

Czy wiersz jest Ci dziś potrzeb­ny jako for­ma wypo­wie­dzi, czy raczej jako prak­ty­ka życia – spo­sób usta­wia­nia sie­bie wobec świa­ta, któ­ry nie­ustan­nie pró­bu­je nas przy­spie­szyć, upro­ścić, zde­fi­nio­wać?

Raczej jako prak­ty­ka życio­wa, dla­te­go tak nie­wie­le publi­ko­wa­łem, jak­by wie­rząc w alge­brę Sterne’a, któ­ry wywo­dził, że czło­wiek żyje 364 razy prę­dzej niż pisze: opis jed­ne­go dnia zabrał mu rok!

Gdy­by spoj­rzeć w przy­szłość nie w kate­go­riach pla­nów, lecz cie­ka­wo­ści: co jesz­cze chciał­byś spraw­dzić w języ­ku, któ­ry wciąż jest Two­im narzę­dziem i miej­scem zamiesz­ka­nia? Co w nim pozo­sta­je dla Cie­bie nie­od­kry­te? 

Język jest son­dą, któ­rą zapusz­cza­my w rze­czy­wi­stość bada­jąc, czy nie zapu­ści­li­śmy się nie­bez­piecz­nie bli­sko pły­cizn i raf. Tak­że dla­te­go, że dzi­siej­szy dys­kurs publicz­ny led­wie się­ga kostek, oba­wiam się, że jeste­śmy bli­sko roz­bi­cia. Chciał­bym spraw­dzić, czy moż­li­wy jest jesz­cze język, któ­ry wypro­wa­dzi nas na sze­ro­kie, otwar­te wody, z błę­kit­nym nie­bem nad gło­wą. Aby to zro­bić, trze­ba wie­lu lek­tur pozor­nie nie na temat, nie­zwią­za­nych z zawo­dem i wła­sny­mi pla­na­mi, ale roz­sze­rza­ją­cych pole widze­nia. Nie jest to łatwe zada­nie, kie­dy pięt­na­sto­la­tek myśli o życiu w kate­go­riach zawo­du. „Być nie na temat” jawi mi się jako dobre okre­śle­nie czło­wie­ka wiel­ko­dusz­ne­go, bo życie jest w grun­cie rze­czy nie­te­ma­ty­zo­wal­ne. To jest wszyst­ko to, co dzie­je się wte­dy, kie­dy sta­wia­my jed­ną sto­pę przed dru­gą w trak­cie mar­szu. Kto odwa­żył­by się zawrzeć to w jed­nym nagłów­ku, jed­nej pro­fe­sji, jed­nym szkol­nym przed­mio­cie? Już pod koniec XVIII wie­ku Frie­drich Schil­ler w Listach o este­tycz­nym wycho­wa­niu czło­wie­ka (zwróć­my uwa­gę, Schil­ler mówi o este­tycz­nym wycho­wa­niu!) prze­ni­kli­wie ostrze­gał przed cywi­li­za­cją, w któ­rej czło­wiek jest odbi­ciem swe­go zawo­du. Na ogół, kie­dy pyta­ją nas, kim jeste­śmy, odpo­wia­da­my odru­cho­wo wymie­nie­niem pro­fe­sji. A głę­biej? Wcze­śniej? Nim zacznie­my być praw­ni­kiem, nauczy­cie­lem żoł­nie­rzem? Kim jeste­śmy?

W tę stro­nę chciał­bym zmie­rzać, wie­dząc, że zada­nie to nie­wy­ko­nal­ne.

Dzię­ku­ję za tę roz­mo­wę i za dro­gę, któ­rą wspól­nie prze­szli­śmy.