Chciałam napisać bohaterkę, której nie znam

Artur Bursz­ta: Naj­trud­niej w tej książ­ce zapo­mnieć głos nar­ra­tor­ki. Skąd przy­szła? Naj­pierw poja­wi­ła się boha­ter­ka czy język, którym mówi?

Daria Sobik: Myślę, że jej język poja­wił się jako orga­nicz­ny ele­ment, albo ina­czej mówiąc, prze­dłu­że­nie oso­by, któ­rą sobie naj­pierw wyobra­zi­łam, a potem usły­sza­łam: jej głos jest gło­sem zasły­sza­nym na uli­cy, ale cza­sem pró­bu­ją­cym korzy­stać z języ­ka „aspi­ru­ją­ce­go”. Sama nar­ra­tor­ka jest w pew­nym sen­sie sumą kobiet, któ­re spo­tka­łam w swo­im życiu i w jakiś spo­sób zosta­wi­ły we mnie ślad, zmie­ni­ły mnie, bądź wciąż zmie­nia­ją. Nie inte­re­so­wa­ły mnie kobie­ty hero­icz­ne czy kobie­ty męczen­ni­ce, poszu­ki­wa­łam raczej ban­dzior­stwa, zuchwal­stwa i bra­wu­ry, któ­re sta­ra­łam się wynieść na pierw­szy plan i nie oce­niać. Pamię­tam począt­ko­we zało­że­nie: zbu­do­wać boha­ter­kę, któ­rej nie znam – i chcieć ją w trak­cie pisa­nia pozna­wać.

To boha­ter­ka bły­sko­tli­wa, zabaw­na i auto­iro­nicz­na, ale pod tym humo­rem sta­le pra­cu­ją lęk, samot­ność i zmę­cze­nie. Czy humor jest dla niej for­mą obro­ny?

Jed­ną z form obro­ny na pew­no. Prócz tego jest prze­moż­na chęć uciecz­ki, któ­ra sta­je się obse­sją boha­ter­ki. Ale wra­ca­jąc do humo­ru: to w nim nar­ra­tor­ka poka­zu­je swo­ją sła­bość naj­bar­dziej. Wyda­je mi się, że dąży­łam tu do poka­za­nia zna­ne­go mecha­ni­zmu: łatwiej jest obśmiać swo­je pro­ble­my, użyć wobec nich nawet czar­ne­go humo­ru czy iro­nii, niż wziąć je wszyst­kie na serio. Ostat­nio myślę o tym, że faj­nie było­by odejść od cią­głe­go cho­wa­nia się za żar­tem. Jeśli jed­nak na przy­kład od dziec­ka wcho­dzi­ło się w rolę żar­tow­ni­si, żeby w domu było wese­lej, a mama nie była smut­na, trud­niej w doro­słym życiu brać sie­bie i swo­je życie na poważ­nie. 

Two­ja nar­ra­tor­ka bar­dzo chce być spraw­cza, ale jed­no­cze­śnie przez więk­szą część książ­ki ma poczu­cie, że jest jak ame­ba, która nie poru­sza się według własnej woli. Czy od począt­ku wie­dzia­łaś, że wła­śnie to napię­cie – mię­dzy pra­gnie­niem spraw­czo­ści a poczu­ciem bez­sil­ności – będzie jed­nym z fun­da­mentów tej posta­ci?

Inte­re­su­je mnie pró­ba zacho­wa­nia spraw­czo­ści, szcze­gól­nie dziś, kie­dy, mam wra­że­nie, kłam­li­we oka­za­ły się obiet­ni­ce, że „możesz wszyst­ko, wystar­czy chcieć”. Moje i pew­nie nie tyl­ko moje, mile­nial­skie ser­ce do dziś pozby­wa się wyry­tych w nim obiet­nic o pięk­nej przy­szło­ści, o któ­rych śpie­wa­ły gwiaz­dy popu na począt­ku lat 2000., albo któ­re wle­wa­ły nam się do mózgu z tele­wi­zji w tym cza­sie. Moja boha­ter­ka cza­sem podej­mu­je decy­zje, jak­by jutra mia­ło nie być. Wybie­ra robie­nie cze­go­kol­wiek – nad nic nie­ro­bie­niem, nad bier­no­ścią i sta­gna­cją. Mimo to cały czas ma wra­że­nie, że jest ame­bą nie­po­ru­sza­ją­cą się według wła­snej woli.

W zgło­sze­niu do Poło­wy pro­za­tor­skie­go napi­sa­łaś, że chcia­łaś opo­wie­dzieć o kobie­tach poza nar­ra­cją ofia­ry. Czym jest dla Cie­bie taka opo­wieść?

Zale­ża­ło mi, by poka­zać, że kobie­ty nie tak łatwo pod­da­ją się nar­ra­cji ofia­ry. Że zanim zosta­ną tak okre­ślo­ne, wyko­nu­ją jesz­cze sze­reg akro­ba­cji, fikoł­ków i zma­gań – byle nie tra­fić do tej szu­flad­ki, i jest to dla mnie dość zro­zu­mia­łe, bo ileż moż­na? Może jestem jakoś wyczu­lo­na na ten temat, ale mam wra­że­nie, że wciąż jesz­cze figu­ra kobie­ty-ofia­ry domi­nu­je we współ­cze­snej lite­ra­tu­rze, sztu­ce, kinie czy teatrze. Wyjąt­ki są gło­śne, zauwa­ża się je i czę­sto doce­nia. Pamię­tam wra­że­nie, jakie zro­bi­ła na mnie na przy­kład lek­tu­ra Na czwo­ra­kach Miran­dy July, albo jak cie­ka­wie deba­to­wa­ło się o auto­bio­gra­ficz­nej pro­zie Ernaux.

Kobie­ty w Nibynóżkach poma­ga­ją sobie, wyko­rzy­stu­ją się nawza­jem, wspie­ra­ją i ranią. Inte­re­so­wała Cię bar­dziej soli­dar­ność czy zależ­ność?

Inte­re­so­wał mnie splot tych dwóch rze­czy i pyta­nie, czy ist­nie­je soli­dar­ność bez zależ­no­ści i zależ­ność bez soli­dar­no­ści? Czy w ogó­le to źle, jeśli te dwa inne poję­cia ze sobą współ­ist­nie­ją, mie­sza­ją się? Czy może to w jakiś spo­sób natu­ral­ne? Wspo­mi­nam rela­cje mojej mamy z jej kole­żan­ka­mi, moimi przy­szy­wa­ny­mi ciot­ka­mi – od dziec­ka obser­wo­wa­łam skom­pli­ko­wa­ne sie­ci opar­te zara­zem na przy­jaź­ni, jak i inte­re­sie, na altru­izmie i trans­ak­cji. To wszyst­ko było bar­dzo płyn­ne, ale nie dało się powie­dzieć, że to nie były war­to­ścio­we i budu­ją­ce rela­cje w ich życiu.

Mam wra­że­nie, że w tej książ­ce bli­skość bar­dzo czę­sto przyj­mu­je for­mę trans­ak­cji. Czy zgo­dzi­ła­byś się z takim odczy­ta­niem?

Tak. Bar­dzo inte­re­su­je mnie przy­glą­da­nie się bli­sko­ści, miło­ści i przy­jaź­ni pod kątem zawar­te­go w nich inte­re­su. Być może brzmi to jak­bym odzie­ra­ła te poję­cia ze szla­chet­no­ści, bądź mia­ła jakiś cynicz­ny sto­su­nek do nich, ale wręcz prze­ciw­nie. Myślę, że war­to naświe­tlać takie niby-bru­dy w rela­cjach, obna­żać nie­do­sko­na­ło­ści, przy­glą­dać się np. wro­go­ści, któ­ra może prze­cież poja­wić się w naj­bar­dziej zaży­łej przy­jaź­ni czy w związ­ku roman­tycz­nym. Jeśli cho­dzi o samą trans­ak­cyj­ność, to cie­ka­wi mnie, jak wie­le osób ma dziś wciąż pro­blem z bra­niem. Być może jest to cecha naro­do­wo­ścio­wa, że jeste­śmy dość hoj­nym spo­łe­czeń­stwem, ale kie­dy mamy coś otrzy­mać od dru­giej oso­by, czę­sto poja­wia się jakiś rodzaj zakło­po­ta­nia i natych­mia­sto­wa potrze­ba odwdzię­cze­nia się. W Nibynóżkach chcia­łam sobie pouży­wać w tej sfe­rze: ręka­mi boha­te­rek brać, co się chce, cza­sem nawet bez pyta­nia i zgo­dy.

Ślą­skie mia­stecz­ko nie jest tu deko­ra­cją. Wpły­wa na wszyst­kie rela­cje i decy­zje boha­terów. Jaką rolę odgry­wa­ło dla Cie­bie miej­sce pod­czas pisa­nia?

Ogrom­ną, choć nie prze­kła­da­ło się to cał­kiem na topo­gra­fię zda­rzeń, ale wła­śnie na kon­struk­cje psy­chicz­ne boha­te­rek. Owszem, poja­wia­ją się ele­men­ty typo­we dla Ślą­ska jak fami­lo­ki, kopal­nie czy gwa­ra, ale znacz­nie bar­dziej inte­re­so­wa­ły mnie szcze­gól­ne dla tego regio­nu zarad­ność, etos pra­cy i wstyd z powo­du bez­czyn­no­ści. Pocho­dzę z rodzi­ny robot­ni­czej i jako pierw­sza w rodzi­nie mam matu­rę, skoń­czy­łam stu­dia. Pra­cu­ję jed­nak twór­czo, co w moim naj­bliż­szym śro­do­wi­sku raczej nie jest trak­to­wa­ne jako pra­ca. Ten roz­dź­więk pomię­dzy wra­że­niem, że „uda­ło mi się”, a zaj­mo­wa­niem się „nie wia­do­mo czym” żyje we mnie moc­no i spra­wia, że czę­sto podej­mu­ję w swo­jej pra­cy temat pro­duk­tyw­no­ści i toż­sa­mo­ści opar­tej na swo­jej pro­fe­sji, zawo­dzie. Głów­na boha­ter­ka mojej książ­ki też zawie­ra w sobie prze­paść: z jed­nej stro­ny jest mat­ką, z dru­giej diler­ką.

To mia­stecz­ko jest jed­no­cze­śnie miej­scem, z którego chce się uciec, i miej­scem, do którego ciągle się wra­ca. Co tak napraw­dę trzy­ma Two­je boha­ter­ki na miej­scu?

Nie zakła­da­łam, w jaki spo­sób opi­szę małe ślą­skie mia­stecz­ko, bo w takim się wycho­wa­łam i jego obraz jest we mnie jakoś już wyry­ty. Dopie­ro po napi­sa­niu książ­ki mogłam z dystan­su zoba­czyć, jak ta prze­strzeń w mojej gło­wie prze­ło­ży­ła się na opo­wieść. Fak­tycz­nie jest w niej wie­le bez­piecz­nych, nie­mal koją­cych miejsc, ale poja­wia­ją się też takie peł­ne bru­du, gro­zy i samot­no­ści. Pew­nie nie bez powo­du w takich peł­nych kon­tra­stów miej­scach dziś czu­ję się naj­le­piej.

Two­ja książ­ka jest bar­dzo zabaw­na, ale nigdy nie sta­je się saty­rą. Gro­te­ska i roz­pacz sta­le idą tu obok sie­bie. Kie­dy zro­zu­mia­łaś, że wła­śnie taki ton jest potrzeb­ny tej histo­rii?

To raczej wyni­ka z tego, że uwa­żam komizm za nie­zbęd­ny ele­ment w pisa­niu. Cie­szę się też, bo mam wra­że­nie, że powo­li prze­sta­je­my postrze­gać kome­dię jako pod­rzęd­ną rzecz, że zno­wu zaczy­na­my wie­rzyć, że przez śmiech może­my opo­wie­dzieć jakąś waż­ną czy przej­mu­ją­cą histo­rię. Pisząc dra­ma­ty i oglą­da­jąc potem spek­ta­kle na ich pod­sta­wie, wciąż uczę się, jak dzia­łać na teatral­ne­go widza i nie­wąt­pli­wie to mi poma­ga zna­leźć jakiś balans mię­dzy gro­te­ską a roz­pa­czą, o któ­re pytasz. Jestem cie­ka­wa, czy doświad­cze­nie dra­ma­tur­gicz­ne prze­ło­ży się na odbiór intym­nej lek­tu­ry książ­ki.

Czy zda­rzało Ci się pod­czas pisa­nia wykre­ślać żar­ty dla­te­go, że były zbyt dobre? Że zaczy­na­ły domi­no­wać nad tym, co napraw­dę chcia­łaś opo­wie­dzieć?

Zda­rza­ło mi się zosta­wiać żar­ty, bo były bar­dzo sła­be ☺ A tak na poważ­nie, dzię­ki współ­pra­cy ze wspa­nia­łą redak­tor­ką Mał­go­rza­tą Siko­rą-Tar­now­ską mam wra­że­nie, że uda­ło się zna­leźć jakąś rów­no­wa­gę mię­dzy humo­rem a powa­gą. Sama nie mam pro­ble­mu ze skre­śla­niem – głów­nie przez pra­cę w teatrze – więc jeśli uzna­ły­śmy, że jakiś żart przy­kry­wa spra­wę, łatwo było mi z nie­go zre­zy­gno­wać.

Boha­ter­ki Nibynóżek próbują odzy­skać kon­tro­lę nad wła­snym życiem na bar­dzo róż­ne spo­so­by. Co Two­im zda­niem oka­zu­je się w tej książ­ce sil­niej­sze: potrze­ba wol­no­ści czy potrze­ba bli­skości?

To bar­dzo trud­ne pyta­nie i nie­ste­ty nie mam na nie odpo­wie­dzi. Myślę, że książ­ka jest wła­śnie takim jed­nym wiel­kim zasta­na­wia­niem się, co jest waż­niej­sze: wol­ność czy bli­skość. I oczy­wi­ście nie ma tu pro­stych wska­zań, bo te dwie potrze­by, żyją w nas wszyst­kich i wcho­dzą w bar­dzo dyna­micz­ne sprzę­że­nia. Boha­ter­ki mojej książ­ki od same­go począt­ku gonią głów­nie za wol­no­ścią: odpo­czyn­kiem od mat­czy­nych obo­wiąz­ków, nie­za­leż­no­ścią, odro­bi­ną sza­leń­stwa. Coś im jed­nak cią­gle w tym pości­gu pod­kła­da nogi. Myślę, że może to być wła­śnie bar­dziej lub mniej uświa­do­mio­na potrze­ba bli­sko­ści albo posia­da­nia domu – w sze­ro­kim tego sło­wa zna­cze­niu.

Przez lata pisa­łaś dla teatru. Co musia­ło wyda­rzyć się w histo­rii opo­wie­dzia­nej w Nibynóżkach, żeby nie mogła pozo­stać dra­ma­tem?

Nibynóżki fak­tycz­nie nigdy nie były myśla­ne jako dra­mat, ponie­waż chcia­łam oddać tej histo­rii jak naj­wię­cej z sie­bie i nie godzić się na kom­pro­mi­sy. Podo­ba­ła mi się wizja ukoń­czo­nej opo­wie­ści, któ­ra wraz z posta­wie­niem ostat­niej krop­ki wła­ści­wie nie zmie­nia się. Pisa­nie dla teatru wyma­ga cze­goś inne­go: kie­dy koń­czę pisać dra­mat prze­zna­czo­ny na sce­nę, muszę być otwar­ta na zmia­ny idą­ce naj­pierw ze stro­ny reży­ser­ki, potem dyrek­cji bądź kie­row­ni­ka lite­rac­kie­go teatru, następ­nie zespo­łu aktor­skie­go. Potem jest jesz­cze spra­wa nie­po­wta­rzal­no­ści spek­ta­klu, któ­ry za każ­dym gra­niem jest inny: zmie­nia się prze­cież widow­nia, akto­rzy mogą być też w innej kon­dy­cji niż dnia poprzed­nie­go. To są wszyst­ko świet­ne rze­czy, uwiel­biam pra­co­wać w teatrze i czu­ję spo­rą odpo­wie­dzial­ność pisząc dla nie­go, jed­nak Nibynózki mia­ły być taką pró­bą napi­sa­nia cze­goś zamknię­te­go, co nie będzie zależ­ne od tak wie­lu czyn­ni­ków. Nie ukry­wam jed­nak, że marzy mi się zoba­czyć kie­dyś Nibynóżki na sce­nie, choć nie wiem, czy sama pod­ję­ła­bym się adap­ta­cji.

Coś spra­wia, że jed­na histo­ria sta­je się pio­sen­ką, inna wier­szem, jesz­cze inna powie­ścią, sce­na­riu­szem albo dra­ma­tem. Kie­dy zaczy­nasz nowy pro­jekt, wiesz już, jakiej for­my potrze­bu­je?

Myślę, że ze wzglę­du na to, że do tej pory zaj­mo­wa­łam się tyl­ko pisa­niem dra­ma­tów, mam uła­twio­ne zada­nie i nie muszę wybie­rać. Napi­sa­nie książ­ki było podyk­to­wa­ne moją wie­lo­let­nią potrze­bą spraw­dze­nia się w tej for­mie, z całą jej dys­cy­pli­ną i więk­szym roz­ma­chem. Wyda­je mi się jed­nak, że w tych wszyst­kich for­mach naj­waż­niej­sza jest opo­wieść. Jestem zresz­tą fan­ką opo­wie­ści. Inte­re­su­je mnie nie tyl­ko spo­sób ich kon­stru­owa­nia ale i oddzia­ły­wa­nia. Jestem w sta­nie zoba­czyć jeden i ten sam film bądź prze­czy­tać książ­kę kil­ka razy tyl­ko po to, żeby zro­zu­mieć, co spra­wi­ło, że opo­wie­dzia­na histo­ria jest tak dobra.

Reży­se­rzy mówili Ci podob­no: „napisz książ­kę, nie dra­mat”. Kie­dy po raz pierw­szy pomy­śla­łaś, że rze­czy­wi­ście nad­szedł moment na książ­kę?

Decy­zja była bar­dzo spon­ta­nicz­na, choć było to moje marze­nie z dzie­ciń­stwa. Nie chcia­łam zostać dra­ma­to­pi­sar­ką, tyl­ko pisar­ką; zaczy­na­łam pisać książ­ki w zeszy­tach z okład­ką z Mulan albo Cza­ro­dziej­ką z księ­ży­ca, ale po kil­ku, kil­ku­na­stu stro­nach wola­łam wyjść na podwór­ko i się szwen­dać i roz­ra­biać z przy­ja­ciół­ką. Potem wkrę­ci­łam się w teatr i uczy­łam się pisać głów­nie na sce­nę, zresz­tą ta nauka wciąż trwa. Pomysł na książ­kę przy­szedł do mnie w zeszłym roku w waka­cje i z racji, że jestem dość impul­syw­ną oso­bą, wie­dzia­łam, że muszę siąść do pisa­nia od razu, a że w waka­cje teatry nie pra­cu­ją, łatwo było mi zacząć. Posta­no­wi­łam, że będę pisać codzien­nie sie­dem­set słów, co dało się ogar­nąć nawet mię­dzy pró­ba­mi, któ­re zaczę­łam od wrze­śnia.

Zakoń­cze­nie Nibynóżek jest jed­no­cze­śnie bar­dzo gwał­tow­ne, absur­dal­ne i zaska­ku­ją­co wyzwa­la­ją­ce. Nar­ra­tor­ka prze­sta­je już wszyst­ko komen­to­wać i po pro­stu rusza. Czy od począt­ku wie­dzia­łaś, dokąd ma ją dopro­wa­dzić ta histo­ria, czy finał zro­dził się dopie­ro w trak­cie pisa­nia?

Pisząc tę opo­wieść, nie mia­łam w gło­wie pomy­słu, jak ta podróż boha­ter­ki się zakoń­czy. Cza­sem wręcz mia­łam poczu­cie, że każ­de­go dnia sia­dam do pisa­nia jak do seria­lu, któ­ry mnie zaska­ku­je z każ­dym kolej­nym odcin­kiem. Dla mnie to też była więc jakaś podróż, któ­ra zapro­wa­dzi­ła mnie do takie­go, a nie inne­go fina­łu. Ten zresz­tą jesz­cze przed pra­cą redak­cyj­ną był inny, więc mogę powie­dzieć, że koniec zasko­czył rów­nież mnie.

Napi­sa­łaś na począt­ku, że chcia­łaś zbu­do­wać boha­ter­kę, której nie znasz, i pozna­wać ją w trak­cie pisa­nia. A teraz, kie­dy książ­ka jest już wła­ści­wie goto­wa – czy czu­jesz, że ją pozna­łaś?

Jeśli cho­dzi o fik­cyj­ną postać, to na pew­no poprzez pisa­nie jakoś do tej boha­ter­ki się zbli­ży­łam, ale wie­rzę też, że gdy­bym cią­gnę­ła opo­wieść dalej, było­by w niej jesz­cze spo­ro do odkry­cia. Czu­ję z nar­ra­tor­ką jakąś dziw­ną więź, jak z wymy­ślo­ną przy­ja­ciół­ką z dzie­ciń­stwa, któ­rą wie­le z nas mia­ło. Wiem, że roman­ty­zu­ją­co to brzmi. Może po pro­stu bar­dzo chcia­ła­bym poznać taką kobie­tę w świe­cie real­nym.

Z nadzie­ją, że ktoś będzie chciał poznać te kobie­ty, tak samo jak ja. Z wdzięcz­no­ścią dla przy­ja­ció­łek i przy­ja­ciół, któ­rzy mnie wspie­ra­li i kibi­co­wa­li pod­czas pisa­nia. No i z cie­ka­wo­ścią, co się sta­nie dalej.