Jesteśmy autorami przekładu

Artur Bursz­ta: Po Pamię­ci, Biblii i innych histo­riach, oraz dwóch tomach Histo­rii równo­le­głych masz ponad dwa tysią­ce stron pro­zy Pétera Náda­sa. Czy po takim cza­sie tłu­macz zaczy­na roz­po­zna­wać rytm auto­ra, jesz­cze zanim zda­nie zosta­nie dopro­wa­dzo­ne do końca? 

Elżbie­ta Sobo­lew­ska: W pew­nym sen­sie zapew­ne tak. Są pew­ne powta­rzal­ne kon­struk­cje, sytu­acje dra­ma­tur­gicz­ne pozwa­la­ją­ce z góry prze­wi­dzieć rytm tek­stu. Nie wol­no jed­nak zapo­mi­nać, że pro­zo­die tak odle­głych od sie­bie języ­ków jak pol­ski i węgier­ski są zupeł­nie róż­ne. Trze­ba zatem mieć w gło­wie jakiś odpo­wied­nik. Moż­na to okre­ślić jako prze­no­sze­nie reje­strów. I w tym sen­sie istot­nie już na począt­ku pol­skie­go zda­nia mogę prze­wi­dzieć, do jakie­go koń­ca zmie­rzam w języ­ku doce­lo­wym.

Ale wspo­mnie­li­śmy tyl­ko o ryt­mie. Nie wol­no jed­nak zapo­mi­nać, że sens – mam na myśli treść węgier­skie­go zda­nia – czę­sto z powo­dów skła­dnio­wych wyja­śnia się dopie­ro na samym koń­cu. Zatem po pierw­sze: dopie­ro po prze­czy­ta­niu wiem, co dalej. Fakt, że czy­tam szyb­ko i widzę zda­nie w cało­ści… No, ale nie takie dłu­gie jak u Náda­sa. Muszę jed­nak prze­czy­tać je do koń­ca.

Oczy­wi­ście czę­sto pra­cu­je się meto­dą prób i błę­dów. Dzi­siej­sza tech­ni­ka pozwa­la pró­bo­wać nie­mal bez koń­ca. Kie­dyś, w cza­sach maszyn do pisa­nia, takie pró­by były trud­ne, a pod koniec kart­ka papie­ru wyglą­da­ła niczym wie­lo­war­stwo­wy palimp­sest. No, ale na szczę­ście to już zamierz­chła histo­ria z moich stu­denc­kich począt­ków trans­la­tor­skiej przy­go­dy.

Nádas mówił mi, że pod­czas pisa­nia musiał utrzy­mać odręb­ny ton i dyna­mi­kę poszczególnych wątków oraz posta­ci. Czy tłu­macz pod­czas pra­cy nad taką powie­ścią również pro­wa­dzi równo­le­gle kil­ka róż­nych języków i spo­sobów opo­wia­da­nia?

Natu­ral­nie. Zresz­tą w tra­dy­cyj­nej powie­ści też spo­ty­ka­my się z boha­te­ra­mi odróż­nia­ny­mi wła­śnie poprzez uży­wa­ny przez nich język. Tu też róż­ne roz­dzia­ły, choć dzie­ją­ce się w podob­nym cza­sie i miej­scu, bo wszyst­ko to jest, powiedz­my, poło­wa dwu­dzie­ste­go wie­ku i Euro­pa Wschod­nia, opo­wia­da­ją o losach róż­nych osób.

Roz­wa­ża­nia na tym pozio­mie to jed­nak banał. Cie­kaw­sza jest cała dyna­mi­ka roz­dzia­łów, któ­ra rze­czy­wi­ście róż­ni się mię­dzy sobą napię­ciem i tonem. Mamy choć­by obóz nazi­stow­ski i ponad­stu­stro­ni­co­wą sce­nę ero­tycz­ną. To mogły­by być dwie opo­wie­ści, dwie nowe­le czy, tak czę­ste i typo­we dla węgier­skiej pro­zy, dwie krót­kie powie­ści. A takich przy­kła­dów w trzy­to­mo­wych Histo­riach równo­le­głych jest znacz­nie wię­cej. I one muszą być od sie­bie róż­ne. Tym bar­dziej że nar­ra­tor jest ukry­ty, nie ma swo­je­go języ­ka, nicze­go nie narzu­ca. Nar­ra­to­rem jest zawsze postać z opo­wie­ści, a ta ma swój, raz taki, a raz inny język.

W pro­zie Pétera Náda­sa skład­nia bar­dzo czę­sto sta­je się nośni­kiem sen­su. Co wła­ści­wie masz na myśli, mówiąc o skład­ni? Czy cho­dzi przede wszyst­kim o szyk zda­nia, jego dłu­gość, sposób budo­wa­nia zdań zło­żo­nych? I czy zda­rza­ją się miej­sca, w których pol­sz­czy­zna wyraź­nie opie­ra się węgier­skie­mu ory­gi­na­ło­wi? 

Języ­ka do nicze­go nie moż­na zmu­sić. To żywy orga­nizm, któ­ry ma swo­je pra­wa. Tam, gdzie wie­lo­krot­nie zło­żo­ne zda­nia auto­ra są trud­ne w lek­tu­rze, takie win­ny pozo­stać rów­nież dla czy­tel­ni­ka bio­rą­ce­go do ręki prze­kład. Ale z tym nośni­kiem sen­su to jed­nak tro­chę prze­sa­da. Tak w ogó­le bywa, że skład­nia może zmie­niać sens, ale węgier­ski jest aku­rat języ­kiem skła­dnio­wo dość sztyw­nym, a naru­sze­nie obo­wią­zu­ją­cych reguł w więk­szo­ści przy­pad­ków rów­na­ło­by się uży­ciu błęd­nej węgiersz­czy­zny.

Przede wszyst­kim jed­nak naj­pierw nale­ża­ło­by wyja­śnić, co masz na myśli, wspo­mi­na­jąc o skład­ni. Bo to jest bar­dzo sze­ro­ka dzie­dzi­na. Może­my mówić o szy­ku zda­nia, ale tak­że o jego budo­wie, czy­li o współ­rzęd­no­ści bądź pod­rzęd­no­ści. Ale też o dłu­go­ści. I to jest wła­ści­wie jedy­ny ele­ment nie­zmien­ny. Z nie­go tak­że wyni­ka rytm i dra­ma­tur­gia tek­stu. Nádas jest mistrzem zdań zło­żo­nych. U nie­go zda­nie na stro­nę czy dwie nie jest inter­punk­cyj­nym efek­ciar­stwem, gdzie w miej­sce krop­ki autor sta­wia prze­ci­nek, a pro­zo­dia pozo­sta­je taka sama, jak gdy­by była tam krop­ka. To bar­dzo łatwo spraw­dzić nie­mal bez żad­nej wie­dzy języ­ko­znaw­czej. Wystar­czy po pro­stu prze­czy­tać gło­śno tekst.

Inna kwe­stia to szyk. Węgier­ska skład­nia jest tak inna od pol­skiej, że pój­ście za nią dało­by nie­pro­fe­sjo­nal­ny efekt. Trze­ba zro­bić tak, żeby te wie­lo­krot­nie „poza­wi­ja­ne” zda­nia, któ­rych zresz­tą wię­cej jest w Pamię­ci niż w Histo­riach równo­le­głych, prze­nieść bez uszczerb­ku do pol­sz­czy­zny, sło­wem, roz­wi­nąć i zawi­nąć z powro­tem. Nicze­go po dro­dze nie zgu­biw­szy. A naj­bar­dziej nale­ży się ustrze­gać skła­dnio­wych kalk, bo z tego to już napraw­dę wycho­dzą języ­ko­we potwor­ki. Dla począt­ku­ją­cych tłu­ma­czy to zawsze duża poku­sa zro­bić tak jak autor. Ale prze­cież autor odno­si się do innej rze­czy­wi­sto­ści języ­ko­wej i nawet nie myśli o tym, co się sta­nie z jego tek­stem w dżun­gli trans­la­tor­skich zma­gań. Zresz­tą tekst jest oddziel­nym bytem, dekon­stru­uje­my tekst, a nie myśli czy zamiar auto­ra.

W jakim stop­niu tłu­ma­cze­nie Náda­sa jest pra­cą nad poje­dyn­czym zda­niem, a w jakim nad cały­mi sekwen­cja­mi i prze­pły­wem tek­stu przez kil­ka­na­ście czy kil­ka­dzie­siąt stron?

Na to pyta­nie nie ma dobrej, a przy­naj­mniej krót­kiej odpo­wie­dzi. To jest pra­ca nad jed­nym i nad dru­gim jed­no­cze­śnie. Robisz zda­nie, a myślisz o cało­ści. Jak ono się wpi­sze w dyna­mi­kę roz­dzia­łu, a zwłasz­cza cyklu roz­dzia­łów, tu budo­wa­nych w kon­wen­cji A, B, C. One się ze sobą prze­pla­ta­ją, prze­ska­ku­jesz z jed­ne­go świa­ta w dru­gi, potem w kolej­ny. I wra­casz. Nie zawa­dzi pamię­tać, do cze­go. Mam na myśli brzmie­nie i rytm.

W pro­zie Náda­sa nie­zwy­kle waż­ną rolę odgry­wa cia­ło: jego pamięć, zapa­chy, dotyk, oddech, napię­cie mię­śni. Czy język cie­le­sno­ści nale­ży do naj­trud­niej­szych obszarów tego prze­kła­du? I czy po latach pra­cy z tym auto­rem ciało stało się dla Cie­bie czę­ścią jego języ­ka równie oczy­wi­stą jak skład­nia?

 Pro­za Náda­sa jest bar­dzo sen­su­al­na. Tym cho­ciaż­by moc­no się odróż­nia od tra­dy­cyj­nie epic­kie­go pro­wa­dze­nia histo­rii. Każ­dy ele­ment odczu­wa­nia nie­sie ze sobą treść. O ludz­kich odczu­ciach mówi cia­ło, a nie komen­tarz nar­ra­to­ra. Za jego spra­wą wie­my, co dzie­je się w psy­chi­ce boha­te­rów.

Cia­ło jest oczy­wi­ste, mówie­nie o nim mniej. Zwłasz­cza że pol­sz­czy­zna, przy­naj­mniej współ­cze­sna, jest w tej sfe­rze dosyć ubo­ga. W kwe­stii sek­su­al­no­ści mamy słow­nic­two wul­gar­ne i słow­nic­two medycz­ne. A po środ­ku wiel­ka pust­ka. U Náda­sa tym­cza­sem sek­su­al­ność i opi­sy z nią zwią­za­ne są jed­nym z waż­niej­szych wąt­ków. Gdy­bym myśla­ła o tym w spo­sób „zacho­waw­czo-obra­zo­bur­czy”, stu­stro­ni­co­we opi­sy sek­su nie zna­la­zły­by prze­kła­do­we­go roz­wią­za­nia. A jesz­cze więk­szy kło­pot poja­wił­by się we frag­men­tach, w któ­rych poja­wia się wątek homo­sek­su­al­ny.

Naj­lep­szym podej­ściem oka­za­ło się więc podej­ście, któ­re nazy­wam „chi­rur­gicz­nym”. Jest opis sytu­acji, są emo­cje boha­te­rów, nale­ży to roz­ło­żyć na ele­men­ty i poskła­dać po pol­sku. Niby pro­ste. Ale tak napraw­dę to była męka, szcze­gó­ło­wość posu­nię­ta nie­mal do kary­ka­tu­ral­ne­go absur­du. Nawet cza­sa­mi trud­no było sobie taką sce­nę wyobra­zić. Nie mamy do tego natu­ral­ne­go języ­ka. Trze­ba było go stwo­rzyć. Cza­sa­mi gdzieś się wyco­fać, gdzieś coś dodać.

Pol­ski redak­tor czę­sto ma odruch usu­wa­nia powtórzeń. U Náda­sa powrót tych samych słów, obrazów czy gestów jest jed­nak czę­ścią kon­struk­cji świa­ta. Jak roz­po­znać moment, w którym powtórze­nie jest koniecz­no­ścią, a nie nie­do­sko­na­ło­ścią tek­stu?

Z powtó­rze­nia­mi trze­ba postę­po­wać dość uważ­nie. Z jed­nej stro­ny są one zamie­rzo­ne przez auto­ra, nie wyni­ka­ją z redak­cyj­ne­go nie­chluj­stwa, a z dru­giej pol­sz­czy­zna wyka­zu­je tu znacz­nie mniej tole­ran­cji. Sło­wem, to, co w tek­ście inten­cjo­nal­ne, w prze­kła­dzie może wydać się czy­tel­ni­ko­wi przy­pad­ko­we i sty­li­stycz­nie obcią­ża­ją­ce. Trze­ba więc zna­leźć zło­ty śro­dek i zosta­wiać powtó­rze­nia tyl­ko tam, gdzie brzmią natu­ral­nie, coś pod­kre­śla­ją albo choć­by nada­ją zda­niu rytm i mają wyraź­ne cechy celo­wo­ści.

Sło­wem, nad­mier­na redak­cja potra­fi zaszko­dzić tek­sto­wi, umiar­ko­wa­na zwra­ca uwa­gę, że gdzieś mogło prze­mknąć w prze­kła­dzie nie­po­trzeb­ne powtó­rze­nie. Powtó­rze­nia obra­zów to zupeł­nie inna spra­wa, tu już nie poja­wia­ją się tego rodza­ju lin­gwi­stycz­ne ogra­ni­cze­nia.

Czy przy tak dużej i wie­lo­let­niej pra­cy budu­jesz wła­sną mapę posta­ci, motywów i powra­ca­ją­cych obrazów?

Gdy­bym mia­ła na prze­kład Histo­rii wię­cej cza­su, poświę­ci­ła­bym go wła­śnie na prze­śle­dze­nie cało­ści z taką już dobrze roz­ry­so­wa­ną mapą. Ale to mrzon­ki. My pra­cu­je­my w wiecz­nym nie­do­cza­sie, zwłasz­cza przy tak gigan­tycz­nych pro­jek­tach jak ten.

Moż­na sobie wyobra­zić bar­dzo wie­le róż­nych narzę­dzi i spo­so­bów spraw­dza­nia, na ile to, co robię, odpo­wia­da zało­że­niom, któ­re w teo­rii przyj­mu­ję. I pew­nie chęt­nie bym z nich korzy­sta­ła. Jed­nak po skoń­cze­niu prze­kła­du była­by to już tyl­ko sztu­ka dla sztu­ki, pozba­wio­na wszel­kiej funk­cjo­nal­no­ści. A ja jestem nie­po­praw­nym dziec­kiem Bau­hau­su. Naj­pierw funk­cja, potem este­ty­ka. Oczy­wi­ście w archi­tek­tu­rze to się przed­sta­wia tro­chę ina­czej. W wąt­ku jed­ne­go z boha­te­rów Náda­sa jest o tym mowa. Dys­ku­sje, czy pięk­ny, czy wier­ny, czy ład­ne, czy dobre. No bo jaki jest wła­ści­wie dobry prze­kład?

Nádas pisał Histo­rie równo­le­głe przez osiem­na­ście lat. Czy tłu­ma­cze­nie takiej książ­ki również wyma­ga osob­ne­go rodza­ju cier­pli­wo­ści i dłu­gie­go trwa­nia przy tek­ście? Czy jest moment, kie­dy tłu­macz zaczy­na żyć w świe­cie książ­ki równie dłu­go jak jej autor?

Cier­pli­wo­ści wyma­ga tak samo jak każ­da inna książ­ka. Nato­miast poziom sku­pie­nia, jaki jest koniecz­ny przy tego rodza­ju pro­zie, to rze­czy­wi­ście osob­na jakość. Prze­szka­dza nie­mal każ­dy dźwięk, nie moż­na słu­chać muzy­ki, co chęt­nie robię, np. pisząc o książ­kach czy auto­rach.

A to dru­gie pyta­nie powi­nie­neś zadać swo­jej księ­go­wej. Nawet nie sły­sza­łam ani nie znam wydaw­cy, któ­ry by pod­pi­sał umo­wę wydaw­ni­czą na osiem­na­ście lat.

Wie­lu czy­tel­ników mówi o lek­tu­rze Náda­sa raczej jako o doświad­cze­niu niż o śle­dze­niu fabu­ły. Czy tłu­macz również pra­cu­je nad doświad­cze­niem czy­tel­ni­ka? Jak to doświad­cze­nie powsta­je w prze­kła­dzie?

O ile samą sie­bie uznam za czy­tel­ni­ka, to tak. Z nadzie­ją, że stwo­rzę dla innych świat, któ­ry dla mnie otwo­rzył się po węgier­sku. Jed­nak nie w takiej kolej­no­ści. Emo­cje czy­tel­ni­ka budu­ją wła­śnie szcze­gó­ły, zda­nia w swo­jej kon­struk­cji, ich porzą­dek, dłu­gość, dyna­mi­ka. Trze­ba stwo­rzyć te mikro­świa­ty, żeby z nich naro­dzi­ło się uni­wer­sum powie­ści. Przy tak gigan­tycz­nej powie­ści jak Histo­rie równo­le­głe to wca­le nie­ła­twe. Zwłasz­cza że nie ma moż­li­wo­ści prze­czy­ta­nia wszyst­kie­go jesz­cze raz po zakoń­cze­niu cało­ści. Wyda­je­my prze­cież tom po tomie. Rok po roku.

Czy moż­na prze­tłu­ma­czyć Náda­sa popraw­nie, zacho­wu­jąc zna­cze­nie każ­de­go zda­nia, a jed­no­cze­śnie zgu­bić coś zasad­ni­cze­go, jego rytm, napię­cie, sposób pro­wa­dze­nia czy­tel­ni­ka?

Taki błąd moż­na popeł­nić w każ­dym prze­kła­dzie trud­niej­sze­go tek­stu lite­rac­kie­go. Nawet na pew­no moż­na. Tyl­ko nie war­to. Popraw­ne tłu­ma­cze­nie zdań, a tym bar­dziej słów, będzie w naj­lep­szym razie rze­mieśl­ni­czą robo­tą, dale­ką od lite­rac­kie­go zamy­słu ory­gi­na­łu. To bowiem zawie­ra się w inter­tek­stu­al­nej war­stwie osa­dzo­nej wła­śnie na ryt­mie i spo­so­bie budo­wa­nia wewnętrz­ne­go napię­cia. Tu naj­więk­szą rolę odgry­wa słuch, bo innych, aka­de­mic­kich narzę­dzi, jak już wspo­mnia­łam, w zasa­dzie nie mamy do dys­po­zy­cji.

Po latach pra­cy z jed­nym auto­rem tłu­macz zacho­wu­je wobec jego języ­ka dystans, czy prze­ciw­nie, zaczy­na się z nim pro­wa­dzić pew­ne­go rodza­ju dia­log? Czy po takim cza­sie pra­cy z Náda­sem masz wra­że­nie, że możesz prze­wi­dy­wać kie­ru­nek jego zda­nia albo sposób pro­wa­dze­nia nar­ra­cji?

Ja nie wiem i nie chcę wie­dzieć, co zamie­rzał autor.

Co w pro­zie Náda­sa jest dla Cie­bie dzi­siaj naj­trud­niej­sze, a co po tylu latach stało się naj­bar­dziej roz­po­zna­wal­ne?

Natych­miast wyczu­wam war­stwę sty­li­stycz­ną przy­pi­sa­ną do boha­te­ra. Oni są u Náda­sa bar­dzo wyra­zi­ści. Budu­ję dla sie­bie tę postać, tak jak ją odczy­tu­ję z tek­stu, i od razu wiem, w jakich war­stwach pol­sz­czy­zny szu­kać roz­wią­za­nia. Naj­trud­niej­sze nato­miast jest coś, co nie wyni­ka ani z zamia­ru, ani z kon­cep­cji auto­ra.

Czy jest coś w jego pisar­stwie, cze­go jako tłu­macz­ka dłu­go nie rozu­mia­łaś, a co z cza­sem zaczęło się przed Tobą otwie­rać?

Nie, nie sądzę. Nie rozu­mie­jąc, nie umia­ła­bym pra­co­wać.

Masz za sobą pra­cę nad pro­zą dwóch pisa­rzy, którzy zaj­mu­ją wyjąt­ko­we miej­sce we współ­cze­snej lite­ra­tu­rze węgier­skiej – Pétera Náda­sa i Lász­ló Krasz­na­hor­ka­ia. Czy prze­cho­dząc od jed­ne­go do dru­gie­go, musisz zmie­niać sposób pra­cy? Czy ina­czej „słu­chasz” Náda­sa, a ina­czej Krasz­na­hor­ka­ia?

Słu­cham tak samo. Ale coś inne­go sły­szę. 

Otrzy­ma­łaś Nagro­dę Lite­rac­ką Gdy­nia za prze­kład A świat trwa Krasz­na­hor­ka­ie­go. Powie­dzia­łaś wte­dy o „intu­icji lite­rac­kiej”. Co wła­ści­wie ozna­cza intu­icja tłu­ma­cza?

Ja nie mia­łam na myśli intu­icji tłu­ma­cza, ale intu­icję hun­ga­ry­sty. Oso­by, któ­ra jeź­dzi­ła do Buda­pesz­tu na sty­pen­dia, żeby uzu­peł­nić war­szaw­skie stu­dia, i tra­fi­ła na moment naj­lep­szy z moż­li­wych.

Nota­be­ne, nie lubię okre­śle­nia „tłu­macz”. My jeste­śmy auto­ra­mi prze­kła­du. I wie­le języ­ków, w tym węgier­ski, sto­su­je takie roz­róż­nie­nie. Moż­na nie­mal nie znać języ­ka, jak na przy­kład Boh­dan Zadu­ra, a zro­bić zna­ko­mi­ty prze­kład Tra­ge­dii czło­wie­ka Imre Madácha, dzie­więt­na­sto­wiecz­ne­go poema­tu, któ­ry w poprzed­nich prze­kła­dach był po pro­stu nie­straw­ny. Tłu­macz musi zna­ko­mi­cie znać język, z któ­re­go tłu­ma­czy, a z pol­sz­czy­zną bywa róż­nie. Ale w zawo­dzie tłu­ma­cza to nie jest pro­blem. Z nami jest ina­czej.

Ale wra­ca­jąc do nasze­go wąt­ku. W dru­giej poło­wie lat osiem­dzie­sią­tych na ryn­ku lite­rac­kim poja­wi­ło się nowe poko­le­nie pro­za­ików. Ich twór­czość nazwa­no wte­dy nową pro­zą węgier­ską, mówio­no o nowym sty­lu, o zmia­nie para­dyg­ma­tu. Mia­łam wów­czas bli­skie kon­tak­ty ze śro­do­wi­skiem lite­rac­kim zgru­po­wa­nym wokół Koła Atti­li Józ­se­fa (JAK). Zapra­sza­no mnie na spo­tka­nia, wska­zy­wa­no cie­ka­we książ­ki itd. Mia­łam infor­ma­cje z pierw­szej ręki, kim war­to się zain­te­re­so­wać. Cza­sa­mi jesz­cze przed pre­mie­rą księ­gar­ską powie­ści uka­zy­wa­ły się w pra­sie lite­rac­kiej. Tak tra­fi­łam mię­dzy inny­mi na książ­ki trzech pisa­rzy: Péte­ra Ester­házy­ego, Lász­ló Krasz­na­hor­ka­ie­go i Péte­ra Náda­sa, a tak­że Lász­ló Ker­tésza, choć to inne poko­le­nie.

Po powro­cie do War­sza­wy pro­po­no­wa­łam je wydaw­com, ale spo­tka­łam się z jaw­ną nie­chę­cią i odmo­wą. W Pol­sce to jesz­cze nie był ten czas. Ryn­kiem wydaw­ni­czym rzą­dzi­ły śro­do­wi­ska nie­chęt­ne wszel­kim eks­pe­ry­men­tom. Frag­men­ty Pamię­ci, nowe­lek Ester­házy­ego, opo­wia­da­nie Krasz­na­hor­ka­ie­go uka­za­ły się w „LnS”, potem uda­ło się wydać kil­ka krót­szych powie­ści Ester­házy­ego w Czu­łym Bar­ba­rzyń­cy, ale na duże publi­ka­cje musia­łam pocze­kać do począt­ków lat dwu­ty­sięcz­nych.

Co spra­wi­ło, że wła­śnie tych auto­rów uzna­łaś wte­dy za tak waż­nych? Co w ich pisa­niu roz­po­zna­łaś, zanim jesz­cze pol­ski rynek był na nich goto­wy?

To, o czym wspo­mnia­łam przed chwi­lą: odna­le­zie­nie nowej for­my opo­wie­ści epic­kiej. W pro­zie tych auto­rów, któ­rzy nie­mal w tym samym momen­cie zade­biu­to­wa­li bądź wyda­li swo­je naj­waż­niej­sze dzie­ła, nastą­pi­ła bar­dzo rady­kal­na zmia­na spo­so­bu pro­wa­dze­nia wąt­ków. Nie­mal nie ma tam dia­lo­gów. To są, nie ukry­wam, tek­sty dość trud­ne w lek­tu­rze, wyma­ga­ją­ce od czy­tel­ni­ka wie­le cier­pli­wo­ści i kon­cen­tra­cji. Poka­zu­ją jed­nak świat w spo­sób zupeł­nie róż­ny od nar­ra­cji, jaką posłu­gi­wa­ły się poprzed­nie poko­le­nia węgier­skich, zresz­tą nie tyl­ko węgier­skich, pisa­rzy.

To ich wszyst­kich w jakiś spo­sób łączy­ło, a jed­no­cze­śnie było przy­czy­ną, dla któ­rej pol­ski rynek nie był jesz­cze na nich goto­wy. Acz­kol­wiek muszę zazna­czyć, że nie twier­dzę tego o ówcze­snych czy­tel­ni­kach. Taki był raczej kli­mat w śro­do­wi­skach, któ­re decy­do­wa­ły o tym, co tra­fia na rynek, włą­cza­jąc w to ówcze­snych wydaw­ców. A kry­ty­cy chy­ba rów­nież nie czy­ty­wa­li tych ksią­żek w prze­kła­dach, naj­czę­ściej nie­miec­kich, bo tych było naj­wię­cej, więc nie zabie­ra­li gło­su w dys­ku­sji.

Co zatem dało Ci to poko­le­nio­we i śro­do­wi­sko­we zaple­cze, kie­dy zaczy­na­łaś pra­cę z tymi auto­ra­mi?

Być może bez tego, jak to nazy­wasz, „zaple­cza” o wie­lu książ­kach w ogó­le bym nie wie­dzia­ła. Choć na przy­kład na Ester­házy­ego natra­fi­łam zupeł­nie przy­pad­ko­wo, w księ­gar­ni. Po prze­kart­ko­wa­niu kil­ku stron wie­dzia­łam już, że mamy do czy­nie­nia z czymś feno­me­nal­nie nowym i fra­pu­ją­cym. I natych­miast zapro­po­no­wa­łam jego tek­sty „Lite­ra­tu­rze na Świe­cie”. To było wów­czas jedy­ne miej­sce napraw­dę otwar­te na nowe roz­da­nie w lite­ra­tu­rze.

W którym momen­cie prze­sta­jesz już „wie­dzieć”, jak prze­ło­żyć zda­nie, a zaczy­nasz je po pro­stu czuć?

Takie wyczu­cie przy­cho­dzi wraz z doświad­cze­niem. Słuch, tak jak każ­dy zmysł, wyma­ga tre­nin­gu, wie­dza też przy­cho­dzi z cza­sem.

Mówisz o słu­chu, doświad­cze­niu i wie­dzy. Czy intu­icji tłu­ma­cza moż­na się w takim razie nauczyć, czy jest jed­nak coś, cze­go nauczyć się nie da?

Nie wiem, jaką intu­icję masz na myśli. Pytasz o wybór tek­stu czy o stwo­rze­nie języ­ko­we­go odpo­wied­ni­ka dla ory­gi­na­łu.

Mam na myśli stwo­rze­nie języ­ko­we­go odpo­wied­ni­ka dla ory­gi­na­łu.

Odpo­wiem od koń­ca. Co do czy­ta­nia, naj­le­piej tłu­ma­czy mi się tek­sty, któ­rych nie znam, albo znam tyl­ko pobież­nie. Taka tajem­ni­ca jest naj­bar­dziej inspi­ru­ją­ca. To tro­chę tak, jak bym na bie­żą­co czy­ta­ła książ­kę po pol­sku.

Tego tro­chę moż­na się nauczyć, tak­że dzię­ki doświad­cze­niu. Doświad­cze­nie poma­ga też w uni­ka­niu kalk języ­ko­wych, do któ­rych każ­dy, zwłasz­cza na począt­ku, ma skłon­ność. A w przy­pad­ku Náda­sa nie­kie­dy trze­ba odejść bar­dzo dale­ko od ory­gi­na­łu. Żeby na koń­cu usły­szeć po pol­sku tekst auto­ra.

Języ­ko­wa wie­dza jest oczy­wi­ście potrzeb­na, ale tu nie tyl­ko, a nawet nie przede wszyst­kim, mam na myśli zna­jo­mość języ­ka wyj­ścio­we­go, koniecz­na jest zna­jo­mość języ­ka doce­lo­we­go. Na Węgrzech na przy­kład stu­den­ci filo­lo­gii obcych muszą stu­dio­wać jako dru­gi kie­ru­nek filo­lo­gię węgier­ską. Może nie­ko­niecz­ny jest w naszym przy­pad­ku cały kurs polo­ni­sty­ki, ale kwe­stie gra­ma­ty­ki, sty­li­sty­ki, zna­jo­mo­ści redak­cji tek­stów, edy­tor­stwa to obsza­ry nie­zbęd­ne w pra­cy prze­kła­do­wej. Do tego dołóż­my dobry słuch, według mnie cechę w tym zawo­dzie koniecz­ną. I mamy suk­ces.

Nádas powie­dział mi, że kie­dy czy­ta­my, dwie wyobraź­nie krą­żą wokół sie­bie i współ­dzia­ła­ją, wyobraź­nia auto­ra i wyobraź­nia czy­tel­ni­ka. Ty przez lata byłaś pomię­dzy tymi dwie­ma wyobraź­nia­mi, próbując prze­pro­wa­dzić jego tekst do inne­go języ­ka. Czy po jego śmier­ci ina­czej patrzysz na tę pra­cę?

Dla mnie śmierć auto­ra zmie­ni­ła coś inne­go. Zawsze tłu­ma­czy­łam książ­ki żyją­cych auto­rów. Z poczu­ciem, że bio­rę udział w trwa­ją­cym dzie­le two­rze­nia. Teraz to się zmie­ni­ło. I muszę się z tym oswo­ić. Nie wiem, czy ina­czej widzę tekst. Raczej nie, bo dla mnie, jak już wspo­mi­na­łam, tekst i autor to dwie osob­ne rze­czy­wi­sto­ści. Więc odczyt tek­stu się nie zmie­nia. Ale zmie­nia się rady­kal­nie jego lite­rac­kie oto­cze­nie, kon­tekst. Coś jest ina­czej, bez wąt­pie­nia.

A wra­ca­jąc do dwóch prze­ni­ka­ją­cych się świa­tów. To spo­strze­że­nie auto­ra bar­dzo dobrze wpi­su­je się w moje czy­ta­nie lite­ra­tu­ry. Jestem prze­cież pierw­szym pol­skim czy­tel­ni­kiem. Od mojej wyobraź­ni zale­ży, co dosta­nie do ręki pol­ski czy­tel­nik. Ile tre­ści zawar­tych pomię­dzy zda­nia­mi będzie w sta­nie prze­nieść prze­kład. Oczy­wi­ście Nádas przez wyobraź­nię auto­ra rozu­mie sie­bie, ja rozu­miem tekst jako taki. I już nigdy się nie dowiem, czy albo na ile się w tej mate­rii róż­ni­my. Szko­da.

Kie­dy myślisz dzi­siaj o całym tym doświad­cze­niu, o tysią­cach stron, nad którymi pra­co­wa­łaś, o jego języ­ku, o spo­tka­niach z jego książ­ka­mi, co jest dla Cie­bie naj­waż­niej­sze?

Zain­te­re­so­wa­nie czy­tel­ni­ków. Chy­ba nawet bar­dziej niż wszyst­kie for­my, że tak powiem, zawo­do­we­go uzna­nia. Jeśli uda­ło mi się odna­leźć w pol­sz­czyź­nie ade­kwat­ny, w dodat­ku fra­pu­ją­cy dla czy­tel­ni­ka język, a czy­ta­ją chęt­nie taką trud­ną pro­zę, to moja pra­ca ma sens.