Udzieliłam pomocy kobiecie, którą byłam

Artur Bursz­ta: Kie­dy wróciłaś do Miasto–ja–miasto, spo­tka­łaś bar­dziej daw­ną sie­bie czy raczej obcą autor­kę, której książ­kę trze­ba było na nowo prze­czy­tać, zanim moż­na było ją prze­pi­sać?

Inga Iwa­siów: Miasto–ja–miasto bywa pole­ca­ne stu­diu­ją­cym polo­ni­sty­kę, cyto­wa­ne przez bada­czy toż­sa­mo­ści regio­nal­nej. W chwi­li publi­ka­cji cie­szy­ło się uzna­niem. Ja nie wra­ca­łam do tek­stu, choć rema­stro­wa­łam jego frag­men­ty zaty­tu­ło­wa­ne „Wykład” (w edy­cji BL zmie­ni­łam tytu­ły). Bałam się kon­fron­ta­cji z bądź co bądź dość dziś dla mnie odle­głym spo­so­bem myśle­nia, zwłasz­cza z auto­bio­gra­ficz­nym, do bólu otwar­tym „ja”. Pro­ble­mem oka­za­ło się jed­nak coś inne­go – mate­ria języ­ka, któ­ry bym dziś okre­śli­ła jako nabz­dy­czo­ny. Nie powie­dzia­ła­bym jed­nak, że w tym języ­ku, nastro­ju, spo­so­bie myśle­nia nie ma mnie. Miasto–ja–miasto nie mia­ło redak­cji, zale­d­wie powierz­chow­ną korek­tę. Boli mnie to dzi­siaj, bo książ­ka mogła dostać szan­sę, gdy­by wziął ją na warsz­tat ktoś doświad­czo­ny.

Powie­dzia­łaś, że naj­więk­szym pro­ble­mem oka­zał się „nabz­dy­czo­ny” język. Co dziś naj­bar­dziej Cię w nim uwie­ra?

Patos, choć sąsia­du­je w wer­sji A z poczu­ciem humo­ru oraz iro­nią, prze­cią­ża całość. Jeśli umiem zre­kon­stru­ować swo­je daw­ne myśle­nie, chcia­łam pisać wprost, nie sto­su­jąc obejść, co w sce­nach ero­tycz­nych jed­nak nie wypa­li­ło.

 Seria „Debiut od nowa” zakłada możli­wość lite­rac­kie­go rema­ste­rin­gu. Czym dla Cie­bie różni się popra­wia­nie książ­ki od ponow­ne­go jej napi­sa­nia? Gdzie prze­bie­ga gra­ni­ca mię­dzy kon­ser­wa­cją a nowym dziełem?

Mam doświad­cze­nie z prze­re­da­go­wy­wa­niem swo­jej naj­waż­niej­szej powie­ści Bam­bi­no, tu jed­nak wyko­na­łam zupeł­nie inną robo­tę. Chcia­łam zacho­wać wer­sję A, a zara­zem nadać jej lep­szy kształt. Nie moż­na więc powie­dzieć, że jest to nowe dzie­ło, ale nie ma w mojej pra­cy zamy­słu kon­ser­wa­cyj­ne­go, któ­ry zaspo­ko­ił­by moją wła­sną potrze­bę kon­se­kra­cji. Kon­se­kru­je sam wybór do serii, ponie­waż jest uzna­niem zna­cze­nia mojej skrom­nej ksią­żecz­ki. Łatwo było­by mi przy­jąć, że budu­ję wła­sną lite­rac­ką per­so­nę na tym powtó­rze­niu. Pra­cu­jąc, byłam prze­ję­ta żar­li­wo­ścią kobie­ty, któ­rą byłam, udzie­li­łam jej pomo­cy.

Powie­dzia­łaś coś nie­zwykłego: „udzie­li­łam jej pomo­cy”. Poma­ga­łaś bar­dziej autor­ce tej książ­ki czy boha­ter­ce, którą wte­dy byłaś?

Jed­nej i dru­giej. Boha­ter­ce, któ­ra szu­ka pocie­sze­nia i go nie znaj­du­je, ale też począt­ku­ją­cej autor­ce, któ­ra nie mia­ła szczę­ścia pra­co­wać z kimś, kto by jej wska­zał dobre roz­wią­za­nia.

 Poma­ga­jąc tam­tej sobie, odkry­łaś w tej książce coś, cze­go jej autor­ka sprzed trzy­dzie­stu lat sama jesz­cze nie mogła wie­dzieć?

 Autor­ka sądzi­ła, że lite­ra­tu­ra może wyko­nać sku­tecz­nie pew­ną pra­cę: poka­zać zna­cze­nie pomi­nięć, rewin­dy­ko­wać zatar­te wąt­ki, pro­kla­mo­wać rewo­lu­cję. Była szla­chet­nie naiw­na.

Czy przez te trzy­dzie­ści lat bar­dziej zmie­nił się Twój język, czy sposób patrze­nia na tę boha­ter­kę?

Tak, wie­le frag­men­tów mnie zaże­no­wa­ło, choć od razu dodam, że rów­nie wie­le uzna­łam za bar­dzo dobre. Być może oso­by, któ­re lubi­ły nar­ra­cję A, będą roz­cza­ro­wa­ne reduk­cją scen ero­tycz­nych. Nauczy­łam się je lepiej pisać w kolej­nych dzie­się­cio­le­ciach, więc byłam bez­li­to­sna wobec roz­wią­zań sto­so­wa­nych w latach 90. Dopi­sa­łam nato­miast wię­cej tam, gdzie lepiej rozu­miem wyda­rze­nia mają­ce wpływ na boha­ter­kę, jej związ­ki, roz­pacz, uza­leż­nie­nia.

Tytuł Miasto–ja–miasto brzmi dziś jak pro­gram całej Two­jej twórczo­ści. Czy mia­łaś poczu­cie już pod koniec lat dzie­więć­dzie­sią­tych, że wła­ści­wie wszyst­kie póź­niej­sze książ­ki będą roz­mo­wą z mia­stem i pamię­cią miej­sca?

Chy­ba tak, ten temat wyda­wał mi się koniecz­ny do pod­ję­cia, inspi­ru­ją­cy, ale ja go widzia­łam w kontrze wobec już wów­czas kształ­tu­ją­cych się spo­so­bów opo­wia­da­nia. Póź­niej kon­tro­wa­nie sta­ło się jesz­cze waż­niej­sze. Na począt­ku chcia­łam przede wszyst­kim wyzy­skać język huma­ni­sty­ki, fascy­na­cje Foucaul­tem, dekon­struk­cją, ale poka­zać też cie­le­sność i jed­nost­ko­wość miej­skie­go doświad­cze­nia. Ran­ka na kola­nie dziew­czyn­ki była dla mnie waż­niej­sza od budo­wy For­tu Stet­tin. Zanim zala­ła nas lite­rac­ka fala nostal­gii i rekon­struk­cji histo­rycz­nych, już chcia­łam ją zawró­cić ku zama­za­ne­mu doświad­cze­niu pod­mio­tów nie­znacz­nych.

Czy wła­śnie ta ran­ka na kola­nie dziew­czyn­ki była począt­kiem Two­je­go pisa­nia?

Być może, czę­sto w pisa­niu cho­dzi o przy­glą­da­nie się wła­snej ranie. To nie zawsze wystar­cza, czę­sto ogra­ni­cza i bywa nie­in­te­re­su­ją­ce dla innych, jeśli poda­ne wprost, ale uwa­żam, że jest nie­zbęd­ne. Ucząc od 20 lat pisa­nia, obser­wu­ję dwie ten­den­cje: począt­ku­ją­cy autorzy/autorki albo piszą z dala od sie­bie, albo wła­śnie o sobie, a do obu tych stra­te­gii potrzeb­na jest peł­na świa­do­mość tego, co robi­my. Roze­bra­nie tek­stu zwy­kle wska­zu­je na to, że wszyst­kie ogra­ni­cze­nia pierw­szych prób mają podob­ne źró­dła, choć pozor­nie zali­cza­ją się do „fik­cji-fik­cji” lub auto­fik­cji. Zawsze w środ­ku tkwi rana, prze­ży­cie, impuls autor­ski. Z tym że tych ran jest wie­le. 

W tej książ­ce Szcze­cin nie jest tłem wyda­rzeń, ale czymś znacz­nie bar­dziej aktyw­nym – pamię­cią, archi­wum, cza­sem nawet uczest­ni­kiem zda­rzeń. Czy mia­sto może być boha­te­rem lite­rac­kim równie skom­pli­ko­wa­nym jak czło­wiek?

Jasne, myślę teraz, że było/jest dla mnie two­rem, stwo­rze­niem, do któ­re­go się wie­lo­krot­nie zwra­cam, z któ­rym pro­wa­dzę dia­log. Moją boha­ter­kę może ura­to­wać, choć samo znaj­du­je się w sta­nie zagro­że­nia. W tytu­ło­wym zro­ście tkwi pate­tycz­ny miej­ski per­so­na­lizm. W cza­sie, gdy pisa­łam tę książ­kę, uczy­łam pozy­ty­wi­zmu. Myślę, że wpływ na moje postrze­ga­nie mia­sta miał Emil Zola, któ­re­go Paryż pobu­dzał moją wyobraź­nię. Nie wra­ca­łam do tej lek­tu­ry, może stra­ci­ła­by, choć znaw­cy pisar­stwa Zoli dość ją cenią. Podej­ście natu­ra­li­stycz­ne, trak­to­wa­nie metro­po­lii jako orga­ni­zmu do roz­kła­da­nia na czyn­ni­ki pierw­sze i labo­ra­to­ryj­ne­go bada­nia, odpo­wia­da mojej wyobraź­ni socjo­lo­gicz­nej. Oczy­wi­ście są wiel­kie miej­skie epo­sy, poema­ty, powie­ści, któ­ry­mi się zaczy­ty­wa­łam, są i dziś nie­zli­czo­ne podej­ścia do mia­sto­pi­sa­nia według roz­ma­itych zało­żeń. Spro­wa­dza­jąc rzecz do kwe­stii prak­tycz­nej: nie jest źle pisać o tym, co się zna, a ja Szcze­cin znam naj­le­piej z wszyst­kich miejsc na Zie­mi, a tak­że w Kosmo­sie.

Czy pisząc o Szcze­ci­nie, piszesz o mie­ście wyjąt­ko­wym, czy raczej o doświad­cze­niu wspólnym dla wie­lu miejsc zbu­do­wa­nych na prze­sie­dle­niu, wymia­nie lud­no­ści i nie­cią­gło­ści pamięci?

Doświad­cze­nie jest oczy­wi­ście wspól­ne i to nie tyl­ko na Zie­miach Odzy­ska­nych. Dla­te­go temat jest nośny, inte­re­su­je ludzi spo­za kół­ka miło­śni­ków lokal­ne­go pej­za­żu. Z dru­giej stro­ny podo­bień­stwo nie wyczer­pu­je opo­wie­ści, jest splot oko­licz­no­ści, są ingre­dien­cje bio­gra­ficz­ne, wstęp­ne dane roz­pi­su­ją się na nie­wy­czer­pa­ne cią­gi dają­ce pali­wo nar­ra­cyj­ne. W histo­riach regio­nal­nych zawsze cho­dzi o to, żeby uchy­lić jed­ną obo­wią­zu­ją­cą wer­sję.

W tej książ­ce prze­szłość nie zni­ka, lecz sta­le prze­świ­tu­je spod teraź­niej­szości – jak nie­miec­ki zna­czek zna­le­zio­ny w ścia­nie, daw­na nazwa uli­cy czy cudze przed­mio­ty pozo­sta­wio­ne w domu. Czy czło­wiek miesz­ka w mie­ście, czy raczej miesz­ka po kimś?

Nie umiem wybrać, ale to „po kimś” wybi­ja się w ostat­niej deka­dzie na plan pierw­szy. Ozna­cza wdzięcz­ność, ale i winę. W latach 90. opo­zy­cję mię­dzy cen­trum a obrze­ża­mi rozu­mia­no jako bycie „korzen­ne” ver­sus bycie „wyko­rze­nio­ne”. Gdy się zasta­no­wić nad tym z dzi­siej­szą świa­do­mo­ścią, po przej­ścio­wej erze noma­dy­zmu, ude­rza fakt, że jed­ni dzie­dzi­czą po rodzi­nie, inni po obcych ludziach. To uprosz­cze­nie, ale poręcz­ne. Jeśli po kimś potrak­tu­je­my po pro­stu jako następ­stwo, teraz jest zawsze po. W ruchach wokół pamię­ci histo­rycz­nej widać chęć wybra­nia sobie poprzed­ni­ków, czy­li pod­kre­śla­nia zasług, dobrych pro­jek­tów, zaso­bu kul­tu­ry, w któ­rą weszli­śmy. To krze­pi, mało w tym wybo­rze prze­mo­co­wych ojców i oble­śnych wuj­ków. 

W jed­nym z frag­mentów piszesz o mie­ście jak o palimp­se­ście, w którym sta­re nie zni­ka, tyl­ko prze­świ­tu­je spod nowe­go. Czy tak wyglą­da dziś tak­że Two­ja rela­cja z wła­snym debiu­tem? 

Moc­no prze­świ­tu­je, nawet świe­ci, ale fak­tycz­nie został nad­pi­sa­ny przez kolej­ne publi­ka­cje i przez tę nową redak­cję.

Czy wra­ca­jąc do debiu­tu, zoba­czy­łaś w nim zaląż­ki swo­ich póź­niej­szych ksią­żek, czy raczej zasko­czyło Cię, jak wie­le z nich było już wte­dy obec­ne?

Zasko­czy­ło, że to tak gęste. Zoba­czy­łam też zresz­tą książ­ki innych auto­rek i auto­rów, tema­ty poru­sza­ne w kolej­nych latach. Nie zna­łam prze­cież na przy­kład Ernaux, a „pisa­łam nią”. Miasto–ja–miasto jest jakimś rodza­jem notat­ni­ka wyko­rzy­sty­wa­ne­go przez moją pod­świa­do­mość, bo jak powie­dzia­łam na począt­ku – nie czy­ta­łam tej książ­ki od 1998 roku.

Jed­nym z naj­bar­dziej poru­sza­ją­cych gestów tej książ­ki jest dopi­sy­wa­nie boha­te­rom przy­szło­ści, której oni jesz­cze nie zna­ją, ale którą zna już nar­ra­tor­ka. Skąd bie­rze się potrze­ba takie­go gestu?

Dopi­sy­wa­nie przy­szło­ści boha­te­rom jest dla mnie gestem etycz­nej odpła­ty za zło, któ­re ich spo­tka­ło, a ponad­to pocie­sze­niem. Zobacz­cie, tak się toczy życie – mówi nar­ra­tor­ka. Nic nie wie­cie o dal­szym cią­gu. W grun­cie rze­czy mito­lo­gia i baśnie opie­ra­ją się na takiej anty­cy­pa­cji. Jest to jed­nak też kwe­stia wie­ku. Dopi­sa­łam wię­cej takich cią­gów dal­szych do rema­ste­ro­wa­nej książ­ki, bo z brze­gu 60+ widać je wyraź­niej niż trzy­dzie­ści lat temu.

W nowym Miasto–ja–miasto bar­dzo wyraź­nie sły­chać głos autor­ki Wido­ku z okna w podróży służ­bo­wej. Czy po latach łatwiej wra­ca się do wła­sne­go mia­sta niż do wła­sne­go języ­ka?

Do mia­sta, bo jak usta­li­li­śmy – jest moim tema­tem. Język jest też palimp­se­stem. Z jed­nej stro­ny piszę dziś w bar­dziej zry­go­ry­zo­wa­ny, wychło­dzo­ny spo­sób, ale wów­czas i teraz dąży­łam do odda­nia emo­cji.

Gdy­byś mogła prze­ka­zać egzem­plarz tej książ­ki autor­ce jej pierw­szej wer­sji, tej sprzed bli­sko trzy­dzie­stu lat, co napi­sa­ła­byś jej na stro­nie tytu­ło­wej?

Nadal będzie boleć, ale spo­wsze­dnie­je, dasz radę.