Stracić głowę

Artur Bursz­ta: Na począt­ku tej książ­ki poja­wia się bar­dzo rady­kal­ny gest – boha­te­ro­wie odci­na­ją wła­sne gło­wy, żeby wymknąć się sys­te­mo­wi opar­te­mu na roz­po­zna­wa­niu i danych. Czy­ta się to nie jak pro­wo­ka­cję, tyl­ko jak coś zaska­ku­ją­co spo­koj­ne­go, nie­mal logicz­ne­go w tym świe­cie.

Alek­san­dra Majówka: Wyobraź sobie, że otwie­rasz rano tele­fon i widzisz, że odbył się taki pro­test? Czy to by cię zdzi­wi­ło? Pew­nie pomy­ślał­byś, że to fil­mik wyge­ne­ro­wa­ny przez sztucz­ną inte­li­gen­cję albo kolej­ny fake news. Opi­su­jąc to w spo­koj­ny, pra­wie spra­woz­daw­czy spo­sób, chcia­łam unik­nąć stwo­rze­nia tech­no­lo­gicz­nej dys­to­pii w typie scien­ce-fic­tion, bo świat powie­ści jest nie­co prze­krzy­wio­ny, ale o jeden sto­pień. Ampu­ta­cja gło­wy jest jed­ną z nie­wie­lu zmien­nych. To jest świat, któ­ry może już ist­nieć, ale jesz­cze nie jest to oczy­wi­ste. Uży­cie ampu­ta­cji gło­wy jest meta­fo­rą, któ­ra wyostrza ist­nie­ją­ce pro­ble­my. W 2026 roku, przy aktu­al­nym pozio­mie inwi­gi­la­cji, ist­nie­ją już ubra­nia, któ­re przez swo­je wzo­ry, „mylą” kame­ry i pozwa­la­ją unik­nąć zbie­ra­nia danych bio­me­trycz­nych. Dla­te­go w sys­te­mie zbie­ra­nia danych w Odro­czo­nej egze­ku­cji ampu­ta­cja gło­wy wyda­je się natu­ral­nym kolej­nym kro­kiem.

Czy to jest dla cie­bie opo­wieść o bun­cie, czy raczej o zmę­cze­niu i bra­ku alter­na­tyw? Boha­te­ro­wie spra­wia­ją wra­że­nie, jak­by dzia­ła­li nie z prze­ko­na­nia, tyl­ko z wyczer­pa­nia. Wie­dzą, co chcie­li­by zmie­nić, ale każ­dy ruch wyda­je się pozor­ny. 

Może o bra­ku alter­na­tyw? Ampu­ta­cja gło­wy mogła­by być widzia­na jako roz­wią­za­nie osta­tecz­ne. O pod­da­niu się na wła­snych zasa­dach, któ­re jest spo­so­bem wal­ki o prze­trwa­nie? Boha­te­ro­wie wie­dzą, co chcie­li­by zmie­nić, ale wszyst­kie kro­ki wyda­ją się pozor­ne.

Wyda­je mi się, że moje poko­le­nie wie­lo­krot­nie dostrze­ga­ło, jak bunt się roz­rze­dza, sta­je się czę­ścią sys­te­mu, z któ­rym wal­czy; jeśli osią­ga suk­ces, to sta­no­wi on raczej kosme­tycz­ną popraw­kę niż rze­czy­wi­stą zmia­nę. Dopa­da nas pewien rodzaj zała­ma­nia wyobraź­ni: potra­fi­my zdia­gno­zo­wać pro­blem, widzi­my, nato­miast trud­no jest wyobra­zić sobie świat, któ­ry wycho­dzi poza te ramy i jest rze­czy­wi­ście lep­szy. Dla boha­te­rów, cyfro­wo natyw­nych, świat cyfro­wy jest prze­dłu­że­niem świa­ta mate­rial­ne­go. Nie żyją w rów­no­le­głych rze­czy­wi­sto­ściach, tyl­ko pomię­dzy war­stwa­mi, któ­re się prze­ni­ka­ją do takie­go stop­nia, że nie ist­nie­je pomię­dzy nimi gra­ni­ca. I to ich jesz­cze bar­dziej dez­orien­tu­je.

Ten gest bar­dzo szyb­ko prze­sta­je do nich nale­żeć – zaczy­na być opo­wia­da­ny przez innych, wcią­ga­ny w media i róż­ne nar­ra­cje, które oni sami chcie­li pod­wa­żyć. Czy oni w ogóle mają moment, żeby zoba­czyć, że ich gest zaczy­na żyć cudzym życiem?

Oni w pewien spo­sób domy­śla­li się, że ich gest wywo­ła poru­sze­nie, ale podej­mu­jąc decy­zję, zakła­da­li, że kon­se­kwen­cją będzie ich alie­na­cja. Ampu­ta­cja gło­wy mia­ła być szo­ku­ją­ca, ale też z zało­że­nia nega­tyw­na. Nie spo­dzie­wa­li się, że sta­nie się towa­rem. Póź­niej żaden z boha­te­rów książ­ki nie ampu­tu­je gło­wy w celu uciecz­ki przed inwi­gi­la­cją, a jako nowe roz­wią­za­nie sta­rych pro­ble­mów: zdo­by­cia kapi­ta­łu finan­so­we­go czy zła­go­dze­nia kwe­stii zdro­wia psy­chicz­ne­go. Świat się adap­tu­je do nowej tech­no­lo­gii i zaczy­na ją wyko­rzy­sty­wać jako oczy­wi­stą recep­tę na dotych­cza­so­we bolącz­ki.

Spo­sób, w jaki mówią wszy­scy boha­te­ro­wie, nie tyl­ko człon­ko­wie Hiudż Dej­ty, też jest cudzy. Ich język i spo­sób myśle­nia są sko­lo­ni­zo­wa­ny przez język plat­form, influ­en­ce­rów, mar­ke­tin­gu, coachów. Pomi­mo że mówią po pol­sku, czę­sto myślą po angiel­sku. Ich spo­sób pro­te­stu rów­nież ist­nie­je tyl­ko w okre­ślo­nym świe­cie, w któ­rym tyl­ko tak rady­kal­ne gesty mają szan­sę na „prze­bi­cie się”, wytwo­rze­nie szu­mu medial­ne­go.

To pro­wa­dzi mnie do cia­ła – jako być może ostat­niej prze­strze­ni, w której można coś zro­bić napraw­dę. Ale ono też bar­dzo szyb­ko prze­sta­je być oczy­wi­ste. Czy ono wciąż należy do boha­terów, czy już raczej do sys­te­mu?

Cia­ło prze­sta­je być wła­sno­ścią czło­wie­ka i sta­je się wła­sno­ścią sys­te­mu w momen­cie, kie­dy zosta­je wyko­rzy­sta­ne w celu eks­trak­cji danych. Wów­czas żyjąc, ist­nie­jąc, pra­cu­je, pro­du­ku­je kapi­tał w posta­ci infor­ma­cji. Dla­te­go też boha­te­ro­wie nie odczu­wa­ją emo­cji i zda­rzeń poprzez pro­ce­sy myślo­we i emo­cjo­nal­ne. Soma­tycz­ne odczu­wa­nie rze­czy­wi­sto­ści, tele­pa­nie, drże­nie, kró­li­ki w brzu­chu – cia­ło jest prze­strze­nią czło­wie­ka, ale dzia­ła poza jego świa­do­mo­ścią. Jed­no­cze­śnie odcię­cie boha­te­rów od odczu­wa­nia przed­sta­wia, w jaki spo­sób funk­cjo­nu­je nasza uwa­ga w eko­no­mii uwa­gi. Odkąd tak łatwo moż­na odłą­czyć się od emo­cji, cia­ło i jego reak­cje są ostat­nim bastio­nem, któ­ry chro­ni czło­wie­ka, pozwa­la mu połą­czyć się ze swo­imi myśla­mi. Wpro­wa­dza to pyta­nia o czło­wie­czeń­stwo, o to skąd pocho­dzą myśli… czy jeśli myśli są prze­twa­rza­ne przez bio­tech­no­lo­gicz­ną maszy­nę, to czy nadal są nie­za­leż­nym wytwo­rem czło­wie­ka?

Jest taki moment, kie­dy Dżu­li mówi, że już nic nie czu­je. Czy to jest efekt tego, co się wyda­rza, czy raczej ujaw­nie­nie sta­nu, w którym była od początku?

Dżu­li trak­tu­je ampu­ta­cję gło­wy jako gest miło­ści wobec świa­ta, chce się poświę­cić, żeby coś udo­wod­nić. Kie­dy donio­sły gest zde­rza się z prag­ma­ty­zmem, prze­ra­ża ją to. Poczu­cie bez­na­dziei nara­sta, kie­dy rozu­mie, że to, co było dla niej naj­waż­niej­szą kwe­stią toż­sa­mo­ści, jej powo­ła­niem, tak napraw­dę nie sta­no­wi­ło pro­ble­mu dla innych. Że spo­łe­czeń­stwo w książ­ce przy­ję­ło logi­kę kapi­ta­li­zmu inwi­gi­la­cji, z entu­zja­zmem, przez wygo­dę. Plac Przy­jaź­ni Pol­sko-Glo­bal­nej, gdzie boha­te­ro­wie doko­nu­ją ampu­ta­cji, dla Dżu­li repre­zen­tu­je wię­zie­nie, dla innych sta­no­wi po pro­stu ele­ment archi­tek­tu­ry. Dżu­li jest zmę­czo­na jed­no­cze­snym bra­kiem i nad­mia­rem moż­li­wo­ści. Ukształ­to­wa­na przez pan­de­mię, wcho­dzą­ce w doro­słość w cza­sach pola­ry­za­cji, epi­de­mii samot­no­ści, nie­pew­nych warun­ków eko­no­micz­nych… ale też przez plat­for­my cyfro­we i rewo­lu­cję tech­no­lo­gicz­ną i AI, któ­ra mało kogo cie­szy, a jedy­nie napeł­nia lękiem przed przy­szło­ścią.

Inte­re­su­ją­ce jest to, jak szyb­ko ich wspólno­ta zaczy­na przy­po­mi­nać struk­tu­rę, którą trze­ba zarzą­dzać. Czy oni jesz­cze two­rzą jakąś „wspólno­tę”, czy już tyl­ko funk­cjo­nu­ją obok sie­bie?

Bo ta wspól­no­ta nigdy nie była zbu­do­wa­na wokół przy­jaź­ni, a jedy­nie w ramach sprze­ci­wu, a nie pro­po­zy­cji nowych roz­wią­zań. Pro­test i poli­ty­ka są dla nich teatrem. Ta gru­pa powsta­je jako efekt alie­na­cji, ale też jest zde­rze­niem sil­nych oso­bo­wo­ści – jed­nak decy­zja o poświę­ce­niu życia, gło­wy, dla idei, nie zosta­ła­by pod­ję­ta przez każ­de­go. Nie potra­fią sobie pora­dzić z kon­se­kwen­cja­mi tej decy­zji.

Przy­cho­dzisz do pro­zy z poezji. Ta książ­ka nie opo­wia­da jed­nej histo­rii, tyl­ko roz­pi­su­je ją na wie­le głosów i doświad­czeń. Czy to był świa­do­my wybór, czy raczej coś, co wyni­ka z tego, jak widzisz rze­czy­wi­stość?

Wybie­ra­jąc taką for­mę nar­ra­cji, chcia­łam wska­zać, jakie stra­te­gie adap­ta­cyj­ne moż­na przy­jąć wobec zmia­ny. Zale­ża­ło mi, żeby każ­dy roz­dział mówił coś inne­go o świe­cie, Pol­sce, tech­no­lo­giach. Jed­nak sama meta­fo­ra pozba­wie­nia się gło­wy, zanim nabra­ła kon­se­kwen­cji poli­tycz­nych i spo­łecz­nych, przy­szła z moje­go sta­re­go wier­sza z wer­su „ude­rzy­łam czo­łem w stół noży­ce odcię­ły mi gło­wę”, któ­ry opo­wia­dał o przy­sto­so­wa­niu się do norm.

Zasta­na­wiam się, czy ta książka coś dla Cie­bie domy­ka, czy raczej zosta­wia Cię z czymś, co dalej pra­cu­je.

Zaczę­łam pra­cę nad tą książ­ką w 2024 roku, kie­dy kra­jo­braz tech­no­lo­gicz­no-poli­tycz­ny i świa­do­mość tego, jak bar­dzo tech­no­lo­gia poza demo­kra­tycz­ną kon­tro­lą kształ­tu­je spo­łe­czeń­stwo, była zde­cy­do­wa­nie mniej­sza niż dziś. Książ­ka jest dla mnie kon­ty­nu­acją roz­my­ślań o tech­no­lo­gii, o któ­rych nie potra­fi­łam opo­wie­dzieć w spo­sób nauko­wy, obiek­tyw­ny. O tym, co mnie fru­stro­wa­ło i prze­ra­ża­ło. Wie­lo­krot­nie zmie­nia­łam małe szcze­gó­ły, któ­re wymy­śla­łam jako gro­te­sko­we, absur­dal­ne, szo­ku­ją­ce, a w cza­sie pisa­nia oka­zy­wa­ło się, że takie roz­wią­za­nia już są roz­wi­ja­ne, nie przy­na­le­żą do prze­krzy­wio­nej rze­czy­wi­sto­ści, a do teraź­niej­szo­ści.

Moje nowe pra­ce nadal są zwią­za­ne z trans- i post­hu­ma­ni­zmem. Fascy­nu­je mnie, w jaki spo­sób zmie­nia się cia­ło, co się dzie­je z czło­wie­kiem, kie­dy łączy się z maszy­ną. Moja poprzed­nia książ­ka opo­wia­da­ła o ludziach podró­żu­ją­cych po reszt­kach antro­po­ce­nu. Odro­czo­na egze­ku­cja jest o ludziach, któ­rzy są wrzu­ce­ni do jego środ­ka. Chcia­ła­bym, żeby następ­na opi­sy­wa­ła ludzi, w któ­ry cia­ła antro­po­cen dosłow­nie wpeł­za.

Oby Two­ja książ­ka spra­wi­ła, że wie­lu czy­tel­ników i czy­tel­ni­czek stra­ci dla niej gło­wę. Dzię­ku­ję Ci za roz­mo­wę.