Piaskownica i cmentarz

Artur Bursz­ta: Po tylu latach Kędzie­rzyn jest dla Cie­bie bar­dziej miej­scem czy sta­nem pamięci?

Janusz Rud­nic­ki: Jed­no dru­gie­go nie wyklu­cza. W Kędzie­rzy­nie jestem z pamię­ci miejsc, poza nim – z pamię­ci ludzi.

Niektórzy powie­dzą o tej książ­ce, że jest powro­tem do pro­zy. Ty też to tak widzisz?

Powrót? Czło­wiek na ron­dzie wylazł dwa lata temu, nie? To tak daw­no? Poza tym, byłem prze­cież obec­ny, tro­chę w „GW”, tro­chę w „Notat­ni­ku Lite­rac­kim”, a naj­bar­dziej na moim pro­fi­lu. Na nim mam zasię­gi więk­sze niż w pra­sie, co za para­doks.

Więc nie, nie byłem zablo­ko­wa­ny, może nie­do­sta­tecz­nie wydaj­ny, cho­ciaż jak na mnie to też nie, ja wiesz, sta­ram się uży­wać słów, a omi­jać wyra­zy, więc siłą rze­czy jestem kom­pak­to­wy. Niem­cy mówią: „In Kürze liegt die Würze”. Chat zapro­po­no­wał nie­złe tłu­ma­cze­nie: „W skró­cie jest sed­no i uczu­cie”. Albo: „Krót­kie cię­cie, dobre uję­cie”.

Zda­rza się też, że z pamię­ci zwie­rząt, w książ­ce wystę­pu­je czło­wiek zwa­ny Koniem.

Powie­dzia­łeś, że sta­rasz się uży­wać słów, a omi­jać wyra­zy. To dla­te­go piszesz coraz krócej?

Chcesz powie­dzieć, że włą­czy­łem w koń­cu dyk­ta­fon? No niech ci będzie, przy czym, przy czym. Część „War­sza­wa Śród­mie­ście” to w zasa­dzie one-man show. Na tym dwor­cu sie­dzia­łem sam, niko­go oprócz tych sprze­daw­ców w tych skle­pi­kach nie było. Czło­wiek na waliz­ce z książ­ka­mi to ja, śpią­cy pijak – mój ojciec, mat­ka z synem – moja mat­ka ze mną, kio­skarz, tro­chę jak nar­ra­tor, też ja. Role roz­pi­sa­ne na mono­dram.

Czy­li tym całym dwor­cem jesteś Ty? Ile osób miesz­ka w Janu­szu Rud­nic­kim?

No jed­na, któ­ra ma roz­tro­je­nie jaź­ni.

Droż­dżów­ka, cho­dzik, płaszcz, skrzy­pią­cy but, robot odku­rza­ją­cy. Skąd Ci się bie­rze słabość do takich rze­czy?

No, taki już gościu ze mnie, od pomniej­sza­nia rze­czy wiel­kich i powięk­sza­nia małych. Niech będzie, że mnie to jara. Przed­mio­ty i ludzie, mój kli­mat.

Skrzy­pią­cy but to mój fawo­ryt, emo­cji w nim tyle, że ser­ce mi on uci­ska.

Dla­cze­go wła­śnie skrzy­piący but?

No pro­szę cię, z uwa­gi na jego kon­tekst! A, i musisz wie­dzieć, że to nie wymy­ślo­ne, cho­ciaż chciał­bym być tak zdol­ny, jak bywa cza­sa­mi rze­czy­wi­stość, wolał­bym same­mu na to wpaść.

W tej książ­ce śmiech i smu­tek sie­dzą bar­dzo bli­sko sie­bie. Zawsze tak było?

Artur, pro­szę cię. Cha­plin grał samot­ni­ka, a prze­cież nim nie był. Ja i samot­ność? Zda­rza­ją się momen­ty, że za nią tęsk­nię. Roz­pacz? Tu bar­dziej, ale to natu­ral­ne, jeśli umrze ci, kur­wa mać, brat.

Brat wrócił do tej książ­ki dla­te­go, że odszedł, czy dla­te­go, że był waż­ny od zawsze?

Jed­no i dru­gie.

Bar­dzo moc­no wra­ca­ją mat­ka i brat. Ale nie jako figu­ry rodzin­ne czy sen­ty­men­tal­ne wspo­mnie­nia. Mam rację?

Nie, nie, z czy­tel­ni­ka­mi prze­cież, nie ma pośród nich ani jed­ne­go, któ­re­mu nikt jesz­cze nie umarł. To wspól­na spra­wa, któ­ra łączy.

Wra­ca brat, bo wia­do­mo, coś się sta­ło, z mat­ką z kolei to cza­sa­mi przy­pa­dek. Dam ci przy­kład, opo­wia­da­nie „Foto­lot­nia”, idę zro­bić w bud­ce zdję­cie do nowe­go dowo­du, nie? Jest noc i sil­ny wiatr, taki, że lata w powie­trzu kota­ra, jeśli ter­ko­cze w powie­trzu no to jak skrzy­dło, na zdję­ciu aż prze­ra­ża­ją­co podob­ny jestem do mat­ki, to są dwa fak­ty, tak? Ich zde­rze­nie pro­wo­ku­je i powo­du­je tekst, coś trze­cie­go, więc powsta­je on na zasa­dzie meta­fo­ry, któ­ra jest prze­cież niczym innym jak zde­rze­niem dwóch słów, z któ­rych powsta­je trze­cie, nowe. To tak jak­by z dwóch rodzi­ców powsta­wa­ło dziec­ko, któ­re ma z mamą coś wspól­ne­go, z tatą, ale jest inne, sobą jest. Więc to nie jest zawsze tak, że wiesz, że o mat­ce, bo to mat­ka.

Wie­le Two­ich tekstów zaczy­na się od zde­rze­nia dwóch obrazów. Tak wła­śnie rodzi się opo­wia­da­nie?

Czę­sto, tak. Lub z jed­nej poje­dyn­czej sytu­acji, w któ­rą póź­niej dmu­cham, wiesz, jak w hucie szkła.

O, opo­wiem ci coś. Ode­bra­łem nie­daw­no w War­sza­wie nowy dowód. Sze­dłem do urzę­du, mając okrop­ny katar, aler­gicz­ny, lecia­ło ze mnie jak z ryn­ny, nie mia­łem już chu­s­te­czek i, nie uwie­rzysz, zry­wa­łem liście i smar­ka­łem w nie. Wsze­dłem do urzę­du, wycią­gną­łem nume­rek i od razu chcia­łem do toa­le­ty, po papier, ale widzę na ekra­nie, że ja pra­wie od razu. Sia­dam przed urzęd­nicz­ką, a ona patrzy na mnie tak, jak­bym był nie wiem, UFO jakimś? I pyta, czy ja się na pew­no dobrze czu­ję, mówię, że ten katar aler­gicz­ny, nie zara­żę, ona wyda­je mi ten dowód, ale taka jakaś jak­by lek­ko prze­stra­szo­na, no nic, pędzę do toa­le­ty po papier i w lustrze widzę jakiś zie­lo­ny pysk, wiesz, cały od tych cho­ler­nych liści. A potem patrzę na dowód i kie­dy widzę dru­gą stro­nę, a na niej „Organ potwier­dza­ją­cy Pre­zy­dent Mia­sta Sto­łecz­ne­go War­sza­wa”, to… No taki wzrusz mnie wziął. Bo tyle ska­ka­łem po Euro­pie jak jakaś rtęć bez ter­mo­me­tru i w koń­cu go zna­la­złem. Przy­bi­łem do ostat­nie­go por­tu, ale nie jako żeglarz, a zie­lo­ny jakiś ludzik. No, to masz taki „Wpis oso­bi­sty”.

W wie­lu Two­ich książ­kach wra­ca­ją ludzie bocz­ni, prze­ocze­ni, sto­ją­cy gdzieś obok głów­ne­go nur­tu. Co Cię do nich ciągnie?

Ich za dużo. A mnie same­go za mało.

„Ich za dużo. A mnie same­go za mało” brzmi jak zda­nie z tej książ­ki. Z wie­kiem zro­biło Ci się bar­dziej tłocz­no od ludzi czy od wła­snych wspo­mnień?

Zno­wu, tłocz­no od ludzi i od wspo­mnień, strasz­nie dużo tego echa z prze­szło­ści.

Mam cza­sem wra­że­nie, że bar­dziej od tematów inte­re­su­ją Cię ludzie, których lite­ra­tu­ra zwy­kle omi­ja. Skąd bie­rzesz takie posta­cie?

Mnie bar­dziej inte­re­su­ją histo­rie same w sobie niż ich wymo­wa. Powiem ci szcze­rze, że ona czę­sto wisi mi wiesz koło cze­go. Czło­wiek jako zapo­mnia­ny listo­nosz, któ­re­go pocz­ta prze­oczy­ła tak, że zapo­mnie­li wstrzy­mać mu wypła­tę. On ją pobie­ra i czu­je się win­ny, dla­te­go cho­dzi po ludziach, mówiąc, że nie ma żad­nej pocz­ty, czy to nie roz­bra­ja­ją­ce? A kie­dy zama­rza, to dopie­ro wte­dy sta­je się kimś, nie wystar­czy?

„Pan spod Trzy­nast­ki” i rela­cja z robo­tem odku­rza­ją­cym są jed­no­cze­śnie śmiesz­ne i bar­dzo smut­ne. Mam wra­że­nie, że coraz bar­dziej inte­re­su­ją Cię rela­cje ludzi z rze­cza­mi i przed­mio­ta­mi. To wła­śnie tam dziś naj­ła­twiej ukry­wa się samot­ność?

Wiesz co? Ja ją po pro­stu ogry­wam. Wiesz cze­mu? Bo ona wdzięcz­na do ogry­wa­nia jest.

Dla­cze­go wła­śnie samot­ność jest tak wdzięcz­na do ogry­wa­nia?

Bo to coś jak solo na trąb­ce z nie­mym chó­rem w tle.

W tej książ­ce pra­wie nie ma wiel­kich wyda­rzeń histo­rycz­nych ani poli­ty­ki, a jed­no­cze­śnie cały czas czuć doświad­cze­nie poko­le­nia, bie­dy, trans­for­ma­cji, sta­rze­nia się świa­ta. Histo­ria naj­moc­niej zosta­je wła­śnie w codzien­ności?

Yes. Ja już to gdzieś chy­ba napi­sa­łem, że jestem taką kurą, któ­ra dzio­bie okru­chy dnia powsze­dnie­go.

A po co Ci więk­sza histo­ria niż dzień powsze­dni?

No wła­śnie.

Po latach wra­casz tutaj do cze­goś bar­dzo pro­ste­go i bar­dzo trud­ne­go zara­zem: do czu­ło­ści. Ale jest to czu­łość wobec ludzi śmiesz­nych, prze­gra­nych, cza­sem żenu­ją­cych. Tyl­ko taka czu­łość jesz­cze Cię inte­re­su­je?

Czu­ły punkt ta czu­łość. No taka chy­ba naj­bar­dziej. Przy czym, ta moja to taka z ryko­sze­tu, ona jest zawsze czymś prze­ła­ma­na. Ta bez­po­śred­nia, mani­fe­sta­cyj­na mnie tro­chę mier­zi. Od wyle­wu uczuć wolę już bar­dziej wylew krwi do mózgu. Widok samot­nej kobie­ty na wcza­sach, któ­ra zama­wia sobie dwa drin­ki, na przy­kład, zdzi­wił­byś się, jak ona mnie przej­mu­je, cza­sa­mi odwra­cam gło­wę, żeby nie musieć się nią przej­mo­wać, za nią cier­pieć. Taki jestem „gru­bo­skór­ny”.

Opo­wie­dzia­łeś o kobie­cie, która na waka­cjach zama­wia sobie dwa drin­ki. Takie obra­zy naj­bar­dziej Cię dziś przej­mu­ją?

Teraz myślę, że ona mogła być wdo­wą. A przej­mu­je mnie za wie­le, nawet widok nie­wi­do­mej, na przy­kład na przy­stan­ku, stąd „Foto­lot­nia”. A teraz cho­dzi za mną pew­ne zda­nie, jecha­łem tak­sów­ką, z inny­mi, wspól­ny prze­jazd, żeby taniej, z tyłu sie­dzia­ła para, kłó­ci­li się, tak dosyć dosad­nie, i kie­dy wysia­da­li, kie­row­ca, chy­ba z Gru­zji, powie­dział: „Pani dobra, pan zły”. I wiem, że nie da mi spo­ko­ju to zda­nie do cza­su, kie­dy je zuży­ję w tek­ście.

„Tak wie­le z wczo­raj, tak mało z jutra” brzmi jak tytuł moc­no roz­li­cze­nio­wy. Bar­dziej próbujesz tutaj coś zatrzy­mać czy już pozwa­lasz rze­czom odcho­dzić?

Musisz pamię­tać, że wie­le z tych rze­czy to twór wyobraź­ni, więc jako takie są nie­śmier­tel­ne. A tym fak­tycz­nym pozwa­lam odcho­dzić. To moje poże­gna­nie z nimi. Garść zdań na grób zamiast grud­ki pia­sku.

Komu naj­czę­ściej sta­wiasz takie gro­by ze zdań?

No tym wła­śnie, o któ­rych w książ­ce mowa. Cza­sa­mi zda­rza się, że kobie­tom, z któ­ry­mi byłem.

W tej książ­ce sta­rość czę­ściej bywa śmiesz­na niż tra­gicz­na. Tak ją dziś widzisz?

Tra­gi­ko­micz­nie widzę sta­rość. Pokracz­ne indy­ki w prze­strze­ni publicz­nej. U mnie roz­wi­ja się pew­na przy­pa­dłość, od nie­daw­na upar­cie wkła­dam na sie­bie wszyst­ko na lewą stro­nę. Skar­pet­ki, koszul­ki to pół bie­dy, ale zda­rzy­ło mi się wyjść w spodniach z przed­ni­mi kie­sze­nia­mi na tył­ku, nie­po­ko­ją­ce. I kło­po­tli­we, przy sika­niu szcze­gól­nie. No i to, mama zosta­wi­ła mi w spad­ku czę­ścio­wą amne­zję, pamięć krót­ko­trwa­ła mi sia­dać zaczy­na, cza­sa­mi. O co pyta­łeś?

Masz poczu­cie, że książ­ki same wie­dzą, gdzie chcą się skoń­czyć?

A chu­ja tam wie­dzą. To taki moment, sekun­da, w któ­rej wiem nagle sam: o, o, to może być koniec!

Cze­go tym razem świa­do­mie nie zabra­łeś ze sobą do tej książki?

Pol­ski. Pol­ski jako takiej. Jest tyl­ko Kędzie­rzyn i War­sza­wa. Czy­li pia­skow­ni­ca i cmen­tarz. Bo urna, któ­ra po mnie zosta­nie, spo­cznie w War­sza­wie wła­śnie, to mia­sto to ostat­nia moja miłość.

Na pia­skow­ni­cy i cmen­ta­rzu trud­no zna­leźć lep­szy koniec. Dzię­ku­ję Ci za roz­mo­wę.