Dwa życia Pétera Nádasa

Péter Nádas już raz umarł.

Opo­wie­dział o tym kil­ka mie­się­cy temu, pod­czas naszej roz­mo­wy o Nie­mym impe­rium, pierw­szym tomie Histo­rii równo­le­głych. Mówił o tym jak o wyda­rze­niu, któ­re nale­ży do jego życia rów­nie moc­no jak książ­ki, któ­re napi­sał.

W 1993 roku, osiem lat po roz­po­czę­ciu pra­cy nad Histo­ria­mi rów­no­le­gły­mi, doznał zawa­łu ser­ca i został zre­ani­mo­wa­ny w szpi­ta­lu w Buda­pesz­cie. Leka­rze przez trzy i pół minu­ty wal­czy­li o jego życie. Dla nie­go te trzy i pół minu­ty były jed­nak doświad­cze­niem nie­skoń­czo­no­ści i bez­gra­nicz­no­ści.

„Powrót z nie­skoń­czo­no­ści do skoń­czo­no­ści wca­le nie jest dobry” – powie­dział. Potrze­bo­wał kil­ku mie­się­cy, żeby ponow­nie przy­zwy­cza­ić się do skoń­czo­no­ści, któ­rą dzie­li­my z inny­mi. Myślę o tym teraz, kie­dy wiem, że tym razem nie będzie powro­tu.

Pra­co­wał nad Histo­ria­mi równo­le­gły­mi przez osiem­na­ście lat. Nie pisał ich od począt­ku do koń­ca. Zaczął od ostat­nie­go roz­dzia­łu trze­cie­go tomu, potem napi­sał roz­dział przed­ostat­ni. Z cza­sem porzu­cił ten plan i pozwo­lił histo­riom roz­ra­stać się „krza­cza­sto”, poza logi­ką line­ar­ne­go porząd­ku.

O zależ­no­ściach mię­dzy posta­cia­mi, miej­sca­mi, cza­sem i sta­na­mi emo­cjo­nal­ny­mi mówił z cha­rak­te­ry­stycz­ną dla sie­bie pre­cy­zją. O notat­kach, książ­kach, foto­gra­fiach, wycin­kach i sta­ty­sty­kach, któ­re przez lata wypeł­nia­ły jego prze­strzeń pra­cy. O potrze­bie pamię­ta­nia wszyst­kie­go i jed­no­cze­snej świa­do­mo­ści, że czło­wiek żyje rów­nież w sta­nie nie­ustan­ne­go zapo­mi­na­nia. Nie cho­dzi­ło mu jed­nak o stwo­rze­nie dosko­na­łe­go sys­te­mu. Prze­ciw­nie. Cho­dzi­ło o zna­le­zie­nie for­my dla świa­ta, któ­re­go nie da się zamknąć w jed­nym sys­te­mie.

To wła­śnie tę zmia­nę for­my Elż­bie­ta Sobo­lew­ska roz­po­zna­ła w pisar­stwie Náda­sa i jego poko­le­nia bar­dzo wcze­śnie. Jak mówi, nie­mal nie było tam dia­lo­gów, a spo­sób pro­wa­dze­nia nar­ra­cji rady­kal­nie róż­nił się od tego, któ­rym posłu­gi­wa­ły się poprzed­nie poko­le­nia. Tek­sty wyma­ga­ły od czy­tel­ni­ka cier­pli­wo­ści i kon­cen­tra­cji. Nie ozna­cza­ło to jed­nak, że pol­scy czy­tel­ni­cy nie byli na nie goto­wi. Pro­ble­mem był raczej ówcze­sny kli­mat śro­do­wisk decy­du­ją­cych o tym, co tra­fia­ło na pol­ski rynek, w tym wydaw­ców i kry­ty­ków.

„Nie ma sen­su zamy­kać. Nie ma sen­su koń­czyć” – mówił o swo­jej powie­ści Nádas. Ale za tym zda­niem sta­ło coś wię­cej: nie zna­my począt­ku, nie zna­my wszyst­kich zależ­no­ści i nie widzi­my cało­ści. Los czło­wie­ka nie prze­bie­ga prze­cież tak, jak kształ­tu­je go tra­dy­cyj­na kon­struk­cja powie­ści. Oddzia­łu­ją na nas ludzie, wyda­rze­nia i histo­rie, o któ­rych czę­sto nicze­go nie wie­my.

„Życie ludz­kie nie zaczy­na się wraz z naro­dzi­na­mi, jeśli w ogó­le ma począ­tek, i nie koń­czy się wraz ze śmier­cią” – powie­dział. „Jeste­śmy wple­ce­ni w wiecz­ność”. Dzi­siaj te sło­wa brzmią ina­czej.

Myślę o jego książ­kach, o pamię­ci, cie­le, histo­rii, o ludziach, któ­rzy wpły­wa­ją na nasze życie, choć czę­sto nic o nich nie wie­my. O tym, jak wie­le z tego, co zosta­je w czło­wie­ku, pocho­dzi od ludzi, któ­rych spo­tkał.

„Moją histo­rię piszą nie tyl­ko ludzie, któ­rych znam, ale przede wszyst­kim ci, któ­rych nie znam, a zwłasz­cza ci, o któ­rych nie wiem”. To zda­nie wra­ca do mnie szcze­gól­nie moc­no. Czło­wiek się­ga po książ­kę i nie wie jesz­cze, że jej autor za chwi­lę sta­nie się czę­ścią jego wła­snej histo­rii. Naj­pierw czy­ta. Potem wra­ca. Z cza­sem zaczy­na rozu­mieć ina­czej. A cza­sem pozna­je auto­ra.

Tak było ze mną. Przez lata Nádas był dla mnie pisa­rzem, któ­re­go książ­ki wyda­wa­łem i czy­ta­łem. Z cza­sem stał się kimś wię­cej. Ta rela­cja nara­sta­ła powo­li. Nie mia­ła jed­ne­go począt­ku i nie skła­da­ła się z jed­ne­go wyda­rze­nia. Dla­te­go jego odej­ście nie jest dla mnie po pro­stu wia­do­mo­ścią o śmier­ci wiel­kie­go pisa­rza. Jest stra­tą czło­wie­ka, któ­re­go obec­ność mnie kształ­to­wa­ła.

Wyda­wa­nie ksią­żek z cza­sem prze­sta­je doty­czyć wyłącz­nie ksią­żek. Naj­pierw pozna­je się tekst, potem auto­ra. Poja­wia­ją się kolej­ne pyta­nia, kolej­ne lek­tu­ry, kolej­ne spo­tka­nia. Autor, któ­re­go wcze­śniej zna­ło się tyl­ko ze stron książ­ki, zaczy­na zaj­mo­wać miej­sce w rze­czy­wi­stym życiu. Nádas zajął takie miej­sce w moim.

Roz­ma­wia­li­śmy o kon­struk­cji powie­ści, cza­sie, pamię­ci, prze­mo­cy, cie­le, ero­ty­ce i o tym, co lite­ra­tu­ra potra­fi zoba­czyć. W pew­nym momen­cie roz­mo­wa zeszła na doświad­cze­nie śmier­ci, któ­re przed laty nazna­czy­ło jego życie.

To chy­ba naj­bar­dziej przej­mu­ją­ca rzecz, jaką zapa­mię­ta­łem z naszej roz­mo­wy. Nie sama śmierć. Powrót do pra­cy.

Na koń­cu roz­mo­wy powie­dzia­łem mu, że moż­li­wość wyda­wa­nia jego ksią­żek po pol­sku jest dla mnie doświad­cze­niem for­mu­ją­cym. Że nasza roz­mo­wa nie koń­czy się na jed­nym spo­tka­niu, lecz powra­ca w kolej­nych książ­kach i lek­tu­rach.

Péter Nádas przy­je­chał na Trans­Port Lite­rac­ki. Spo­tka­li­śmy się nad Bał­ty­kiem. Nasza roz­mo­wa mia­ła swój dal­szy ciąg nad pol­skim morzem, tak jak sobie wcze­śniej obie­cy­wa­li­śmy. Wte­dy nie wie­dzia­łem, że nie będzie następ­ne­go spo­tka­nia.

Nie moż­na prze­cież żyć tak, jak­by każ­de spo­tka­nie mia­ło być ostat­nim. Dopie­ro po śmier­ci czło­wie­ka zwy­czaj­ne wyda­rze­nia nabie­ra­ją inne­go zna­cze­nia.

Pod koniec życia Nádas napi­sał Moich zmar­łych przy­ja­ciół. Pisał o Mikló­sie Mészölyu, Ala­ine Polcz i Péte­rze Ester­házym. O ludziach, któ­rzy byli czę­ścią jego życia i pamię­ci. To zna­mien­ne. Czło­wiek, któ­ry tak wie­le pisał o pamię­ci, pod koniec życia wró­cił do swo­ich zmar­łych przy­ja­ciół. Teraz ktoś musi wró­cić do nie­go.

Dzi­siaj wie­my też, że po śmier­ci auto­ra uka­zał się jesz­cze 88-stro­ni­co­wy Most az egy­szer – książ­ka, któ­rą Káro­lyi Csa­ba nazwał kamie­niem zamy­ka­ją­cym jego ese­isty­kę. Nádas przy­go­to­wy­wał go wspól­nie z wydaw­cą i zatwier­dził okład­kę. W Most az egy­szer wra­cał do świa­ta, któ­ry pozo­sta­wia­my po sobie – do Euro­py, demo­kra­cji, kapi­ta­li­zmu i przy­szło­ści. Nádas wraz z Anett Orosz, któ­ra w tym roku przy­je­cha­ła z nim na Trans­Port Lite­rac­ki, przy­go­to­wy­wał też liczą­cy 150 stron swój pierw­szy tom poetyc­ki Középre zárva. Tę książ­kę, któ­rą mia­łem oka­zję zoba­czyć jesz­cze przed jej pre­mie­rą na Węgrzech, będę chciał nie­ba­wem wydać w Pol­sce.

Przez lata spo­ty­ka­łem i wyda­wa­łem pisa­rzy, któ­rzy sta­wa­li się dla mnie kimś wię­cej niż auto­ra­mi ksią­żek. Z Róże­wi­czem, Kar­po­wi­czem, Miło­będz­ką i Fal­kie­wi­czem łączy­ły mnie oso­bi­ste rela­cje, roz­mo­wy i wspól­na pra­ca. Ich książ­ki były czę­ścią mojej pra­cy, ale z cza­sem ich obec­ność sta­ła się rów­nież czę­ścią moje­go życia. Nádas był jed­nym z tych auto­rów.

Dla­te­go jego odej­ście nie jest dla mnie tyl­ko wia­do­mo­ścią o śmier­ci wybit­ne­go pisa­rza. To odej­ście czło­wie­ka, któ­re­go zna­łem, z któ­rym roz­ma­wia­łem, któ­re­go książ­ki wyda­wa­łem i któ­ry przez lata był czę­ścią moje­go życia. Po Róże­wi­czu, Kar­po­wi­czu, Miło­będz­kiej i Fal­kie­wi­czu przy­cho­dzi kolej­na stra­ta. I znów zosta­je wyrwa.

Nie mam wąt­pli­wo­ści, że wraz z Náda­sem odszedł jeden z naj­waż­niej­szych pisa­rzy w histo­rii węgier­skiej lite­ra­tu­ry. Po jego śmier­ci Kor­nis Mihály nazwał go naj­więk­szym węgier­skim pisa­rzem i porów­nał jego talent do Toł­sto­ja i Gogo­la. Déri Balázs, któ­ry jesz­cze w tym roku pra­co­wał z Náda­sem nad nowym wyda­niem Pamię­ci, nazwał tę książ­kę naj­więk­szym dzie­łem lite­ra­tu­ry węgier­skiej. Káro­lyi Csa­ba, któ­ry przez rok pro­wa­dził z Náda­sem roz­mo­wy, zali­czył go do gro­na naj­więk­szych węgier­skich pisa­rzy dru­giej poło­wy XX wie­ku.

Kie­dy po jego śmier­ci Lász­ló Krasz­na­hor­kai napi­sał: „Ode­szła cała epo­ka”, miał na myśli nie tyl­ko wła­sne poko­le­nie pisa­rzy, lecz – jak póź­niej wyja­śnił – całą for­ma­cję lite­rac­ką się­ga­ją­cą 1945 roku, obej­mu­ją­cą zarów­no kon­ser­wa­tyw­ne rozu­mie­nie pro­zy, jak i awan­gar­dę.

Przez lata jego nazwi­sko wra­ca­ło przy oka­zji lite­rac­kie­go Nobla. Wymie­nia­no go obok Krasz­na­hor­ka­ia, któ­ry osta­tecz­nie nagro­dę otrzy­mał. Káro­lyi Csa­ba przy­znał po śmier­ci Náda­sa, że chciał, żeby tę nagro­dę dostał, a już w 2012 roku, pisząc o jego sie­dem­dzie­sią­tych uro­dzi­nach, stwier­dził: „dla mnie już jest lau­re­atem Nobla”.

Jego książ­ki pozo­sta­ją. Nie zastę­pu­ją jed­nak czło­wie­ka. Nie zastę­pu­ją jego gło­su, spo­so­bu odpo­wia­da­nia na pyta­nie, mil­cze­nia, iro­nii. Nie zastę­pu­ją tego szcze­gól­ne­go momen­tu, kie­dy roz­mo­wa zaczy­na iść w zupeł­nie inną stro­nę, niż się pla­no­wa­ło. Ale wra­ca­ją do nas w innych momen­tach życia. Spo­ty­ka­ją się z tym, cze­go wcze­śniej nie wie­dzie­li­śmy, z tym, cze­go doświad­czy­li­śmy póź­niej, z ludź­mi, któ­rych pozna­li­śmy, i z tymi, któ­rych stra­ci­li­śmy.

Nádas powie­dział, że kie­dy czy­ta­my, dwie wyobraź­nie krą­żą wokół sie­bie i współ­dzia­ła­ją. Wyobraź­nia auto­ra i wyobraź­nia czy­tel­ni­ka. Myślę o tym teraz ina­czej niż wte­dy, kie­dy mi to powie­dział. Jed­na z tych wyobraź­ni zamil­kła. Dru­ga zosta­ła.

Roz­mo­wa trwa, choć jed­nej ze stron już w niej nie ma.