Samotność i potencjalność

Artur Bursz­ta: Po pol­sku uka­zało się już Zimo­we królestwo, teraz dołą­cza do nie­go Jill. Jak te dwie powie­ści zmie­nia­ją obraz Lar­ki­na, którego przez lata zna­li­śmy przede wszyst­kim jako poetę?

Jacek Deh­nel: To są w obu przy­pad­kach powie­ści mło­dzień­cze, wyda­ne kie­dy autor miał dwa­dzie­ścia czte­ry (Jill, 1946) i dwa­dzie­ścia pięć lat (Zimo­we królestwo, 1947); przy czym pierw­sza z nich uka­za­ła się rap­tem trzy mie­sią­ce po debiu­tanc­kim tomi­ku wier­szy The North Ship (1945). Potem nastą­pi­ło pro­za­tor­skie zała­ma­nie Lar­ki­na: jego powie­ści bazo­wa­ły na – prze­ra­bia­nych w róż­ny spo­sób – doświad­cze­niach oso­bi­stych i zorien­to­wał się, że nie może dokoń­czyć i opu­bli­ko­wać trze­ciej książ­ki bez nara­że­nia swo­ich rela­cji oso­bi­stych. I tak, mówiąc w naj­więk­szym uprosz­cze­niu, utra­ci­li­śmy Lar­ki­na pro­za­ika, ale nie Lar­ki­na poetę, któ­ry pisał mało, rzad­ko i wybit­nie. I, praw­dę mówiąc, w dłu­gich, nar­ra­cyj­nych wier­szach jakoś reali­zo­wał swo­je potrze­by pro­za­tor­skie – wystar­czy porów­nać sce­nę z pocią­gu w Jill z dzie­ją­cym się rów­nież w prze­dzia­le wier­szu „Wese­la w Zie­lo­ne Świąt­ki”.

Czy Jill i Zimo­we królestwo moż­na czy­tać jako dwa eta­py tej samej dro­gi twórczej, czy są to książ­ki zaska­ku­ją­co od sie­bie różne?

Powie­dział­bym nawet, że świa­dec­twa tego same­go eta­pu tej dro­gi. Oso­bi­ście uwa­żam, że Zimo­we królestwo jest lite­rac­ko nie­co lep­sze, ale w obu przy­pad­kach to zna­ko­mi­te, zaska­ku­ją­co doj­rza­łe powie­ści, któ­re mogą bez wsty­du sta­nąć pośród naj­cie­kaw­szych powie­ści bry­tyj­skie­go powoj­nia.

Pew­nie w Jill łatwiej nam jest odkryć Lar­ki­na pod Kem­pem; ele­men­tem auto­bio­gra­ficz­nym jest stu­dio­wa­nie na Oks­for­dzie i szok, jakim było zbom­bar­do­wa­nie rodzin­ne­go Coven­try. W Zimo­wym królestwie, któ­re por­tre­tu­je życie w wojen­nej Anglii i pra­cę w biblio­te­ce, autor nie­co spraw­niej ukry­wa się pod posta­cią głów­nej boha­ter­ki. Jed­nak w obu przy­pad­kach naczel­nym tema­tem jest nie­do­pa­so­wa­nie, nie­przy­sto­so­wa­nie do reguł życia spo­łecz­ne­go, w tym do zasad gier miło­snych.

Czy­li zgo­dził­byś się z tym, że jest to powieść o nie­pew­no­ści wła­sne­go miej­sca w świe­cie? Mam wra­że­nie, że współ­cze­sny czy­tel­nik łatwiej odnaj­dzie się w doświad­cze­niu Joh­na Kem­pa niż czy­tel­nik sprzed kil­ku­dzie­się­ciu lat.

Nie­wy­klu­czo­ne, przede wszyst­kim dla­te­go, że ówcze­sny czy­tel­nik był na to nie­przy­go­to­wa­ny. Spo­łecz­na nie­zgrab­ność, roz­mi­ja­nie się z ocze­ki­wa­nia­mi, por­tre­to­wa­ne w naj­bar­dziej ambit­nej pro­zie czy fil­mie, stop­nio­wo prze­szły do popkul­tu­ry. Boha­ter­ki Girls, Hacks, Fle­abag nie­ustan­nie doświad­cza­ją takich zgrzy­tów – i w latach 40. oczy­wi­ście doświad­cze­nie samo w sobie było pew­nie rów­nie roz­po­wszech­nio­ne, ale nie­opi­sy­wa­ne, nie­po­ka­zy­wa­ne. Lar­kin jest tu jed­nym z pre­kur­so­rów – na naszym polu jego odpo­wied­ni­kiem będzie pew­nie Gom­bro­wicz. Samo reży­se­ro­wa­nie przez Kem­pa rze­czy­wi­sto­ści i zara­zem jego nie­zgrab­ność robią wra­że­nie, jak­by był zara­zem i sta­ry­mi, i mło­dy­mi boha­te­ra­mi Por­no­gra­fii. Powie­ści, któ­ra wpraw­dzie była napi­sa­na po woj­nie, ale toczy się w tym samym okre­sie, pod­czas II woj­ny świa­to­wej.

Przy Zimo­wym królestwie byłeś tłu­ma­czem, przy Jill wystę­pu­jesz jako redak­tor. Co daje taka zmia­na per­spek­ty­wy? Czy ina­czej czy­ta się Lar­ki­na, gdy odpo­wia­da się za każ­de zda­nie, a ina­czej, gdy towa­rzy­szy się cudzej pra­cy nad przekładem?

No dobrze, musi­my chy­ba zdra­dzić tro­chę histo­rię tego prze­kła­du od kuch­ni. Zimo­we królestwo wyszło w Biu­rze w 2017 roku i wte­dy Joan­na Prza­sny­ska-Błach­nio, mło­da oso­ba przed debiu­tem trans­la­tor­skim, przy­sła­ła pierw­szą wer­sję swo­je­go tłu­ma­cze­nia Jill. Rzecz nie­za­ma­wia­ną, pra­cę wyni­kłą po pro­stu z zachwy­tu nad tą powie­ścią, do któ­rej – jako ktoś, kto stu­dio­wał na Oks­for­dzie – ma też sto­su­nek oso­bi­sty. Powie­dzia­łeś wte­dy, że Lar­kin jest mój i to ja powi­nie­nem prze­ło­żyć tę książ­kę, i oczy­wi­ście doce­niam taką lojal­ność wydaw­cy; ale waż­na jest też lojal­ność pomię­dzy tłu­ma­cza­mi.

Sam wsze­dłem do świa­ta prze­kła­du bocz­nym wej­ściem, nie z angli­sty­ki czy trans­la­to­ry­ki, a poprzez wła­sne pisar­stwo; sam wie­le razy tłu­ma­czy­łem bez zamó­wie­nia, z miło­ści do tek­stu, więc mam dużo sza­cun­ku dla takiej robo­ty. I żeby było jasne: gdy­bym marzył o pra­cy nad tą książ­ką, gdy­bym wie­dział, że zro­bię ją świet­nie, to bym tak nie postą­pił. Ale tak nie było. Powie­dzia­łem zatem: przyj­rzyj­my się temu, może to jest dobre. I oka­za­ło się, że i owszem; tu i tam mia­łem jakieś uwa­gi, widzia­łem coś, co zro­bił­bym ina­czej… zapro­po­no­wa­łem wów­czas, że mógł­bym się zaan­ga­żo­wać nie jako tłu­macz, a jako redak­tor. Mówię tak z bra­ku lep­sze­go sło­wa, ja nie jestem redak­to­rem i nigdy nie byłem – peł­ni­łem tu raczej funk­cję tłu­ma­cza-towa­rzy­sza, patrzą­ce­go świe­żym okiem na róż­ne roz­wią­za­nia, pro­po­nu­ją­ce­go cza­sem alter­na­ty­wy.

Spra­wa zosta­ła zawie­szo­na z powo­dów finan­so­wych, wró­ci­li­śmy do niej po deka­dzie nie­mal, kie­dy wyda­nie oka­za­ło się moż­li­we dzię­ki dofi­nan­so­wa­niu z Insty­tu­tu Książ­ki. I była to wspa­nia­ła pra­ca. To zna­czy: ja nie zno­szę bycia redak­to­rem, uwa­żam, że to strasz­nie trud­na robo­ta, ale mia­łem wra­że­nie – i mam nadzie­ję, że było ono odwza­jem­nio­ne – że od począt­ku do koń­ca dzia­ła­li­śmy razem dla dobra książ­ki, po pro­stu. Cza­sem moje uwa­gi były uwzględ­nia­ne, cza­sem suge­ro­wa­łem jakiś zamien­nik i w odpo­wie­dzi dosta­wa­łem znacz­nie lep­szy, cza­sem wresz­cie po pro­stu się nie zga­dza­li­śmy. I to jest w porząd­ku: to prze­kład Joan­ny Prza­sny­skiej-Błach­nio, nie Jac­ka Deh­ne­la, to ona się pod nim pod­pi­su­je, to ona podej­mu­je osta­tecz­ne decy­zje. Ja mia­łem tyl­ko rolę słu­żeb­ną.

Moż­na już chy­ba mówić o sto­sun­ko­wo peł­nej obec­no­ści Lar­ki­na w pol­sz­czyź­nie. Co Jill dopo­wia­da do tego obra­zu? I czy są jesz­cze książ­ki lub tek­sty Lar­ki­na, których wciąż nam bra­ku­je?

Myślę, że dobrze by było mieć całe Col­lec­ted Poems z 2003 roku – czy­li te prze­ło­żo­ne już trzy kano­nicz­ne tomy, do tego debiu­tanc­ki The North Ship i póź­niej­sze wier­sze roz­pro­szo­ne. Do tego dorzu­cił­bym tro­chę bonu­sów. Nie sądzę, żeby był sens tłu­ma­czyć całość The Com­ple­te Poems z 2014, ponad sie­dem­set stron, gdzie jest wszyst­ko, łącz­nie z wier­szy­ka­mi szkol­ny­mi i rymo­wan­ka­mi z listów, przede wszyst­kim ogrom­na hał­da juwe­ni­liów – ale myślę, że jest tam nie­jed­na rzecz war­ta prze­nie­sie­nia do pol­sz­czy­zny. Tu oczy­wi­ście zawsze jest kwe­stia nie­do­sko­na­łe­go, jed­nost­ko­we­go gustu tłu­ma­cza, któ­ry robi selek­cję, ale cóż.

Pyta­nie, czy jest sens tłu­ma­czyć tom recen­zji jaz­zo­wych Lar­ki­na? Może tak, może nie. Albo jego oso­bli­wą les­bij­ską powiast­kę szkol­ną, albo trzy nie­uda­ne pró­by napi­sa­nia trze­ciej powie­ści? To raczej cie­ka­wost­ki niż napraw­dę wiel­kie rze­czy. Listy? Wywia­dy? To jest lite­ra­tu­ra angiel­ska, nie albań­ska czy chiń­ska, więk­szość ludzi, któ­rzy tym się inte­re­su­ją, mogą to prze­czy­tać w ory­gi­na­le.

Ale to oczy­wi­ście kwe­stia mojej oso­bi­stej opi­nii; nie­wy­klu­czo­ne, że za rok, deka­dę czy pół wie­ku poja­wi się nowa wspa­nia­ła tłu­macz­ka czy tłu­macz i zro­bią z któ­rejś z tych rze­czy trans­la­tor­skie arcy­dzie­ło.

Na razie jed­nak sądzę, że bra­ku­je nam tyl­ko wspo­mnia­ne­go dopeł­nie­nia Lar­ki­na w wier­szach, zresz­tą wyda­ny przez Biu­ro Lite­rac­kie czte­ry lata temu Śnieg w kwiet­nio­wą nie­dzie­lę jest kolej­nym po Zebra­nych przy­stan­kiem na tej ścież­ce.

Jill jest czę­sto przed­sta­wia­na jako powieść oks­fordz­ka. Mam jed­nak wra­że­nie, że Oks­ford jest tu raczej sce­ną niż głów­nym tema­tem. O czym według Cie­bie jest ta książka?

No to jest jed­nak nie tyl­ko sce­no­gra­fia – to są też trzy lata z życia Lar­ki­na, któ­ry za spra­wą sła­be­go wzro­ku nie mógł wstą­pić do armii i, pomi­mo warun­ków wojen­nych, uzy­skał pra­wo do odby­cia nor­mal­nych trzy­let­nich stu­diów, któ­re zresz­tą ukoń­czył z wyróż­nie­niem. Oraz pięk­ny, nie­ide­ali­zu­ją­cy, dokład­ny por­tret mia­sta w tam­tych cza­sach: zgieł­kli­we­go, zgo­ła nie tury­stycz­ne­go, któ­re z powo­du woj­ny wyry­wa się z odwiecz­nych oby­cza­jów, ale prze­cież mate­rial­nie jest nadal tym samym uni­wer­sy­tec­kim mia­stem, co kie­dyś, peł­nym gotyc­kich gma­chów i sza­cow­nych biblio­tek.

Jed­nym z naj­waż­niej­szych doświad­czeń boha­te­ra wyda­je się samot­ność. Czy wła­śnie ona sta­no­wi praw­dzi­wy temat tej powieści?

Prze­ko­nu­je mnie teza Toma­sie­go di Lam­pe­du­sy, że każ­dy pisarz – czy, praw­dę mówiąc, w ogó­le twór­ca – swo­je pod­sta­wo­we tema­ty „obra­bia” już od same­go począt­ku; owszem, roz­wi­ja się, zmie­nia, ale krą­ży wciąż wokół tych samych zagad­nień. Nie chcę tu psy­cho­lo­gi­zo­wać, ale samot­ność nie­przy­pad­ko­wo jest jed­nym z głów­nych tema­tów Lar­ki­na – zresz­tą nie ina­czej jest z Kathe­ri­ne Lind w Zimo­wym królestwie, któ­ra jest wyob­co­wa­na szcze­gól­nie, jako uchodź­czy­ni wojen­na w obcym kra­ju.

Ale w Jill nie cho­dzi wyłącz­nie o samot­ność, ale i o mło­dzień­czą poten­cjal­ność, goto­wość na wszyst­ko; świat i ludzie sto­ją otwo­rem; Kemp może przy­stać do róż­nych grup; może się kochać w Eli­za­beth i kochać się w Gil­lian, może przy­jaź­nić się z ary­sto­kra­tycz­nym, pew­nym sie­bie Chri­sto­phe­rem War­ne­rem (osob­na spra­wa, czy w nim też się nie kocha) i jego kół­kiem, albo z nud­na­wym, ale prze­cież poczci­wym kujo­nem Whit­bre­adem, ba, może nawet poprzy­stę­po­wać do róż­nych towa­rzystw i związ­ków stu­denc­kich. Wła­ści­wie to jest dra­mat osioł­ka, któ­re­mu w żło­by dano – i zachły­stu­je się tą ofer­tą, bie­ga od jed­nej do dru­giej, na wszyst­ko goto­wy, wszyst­kie­go się oba­wia­ją­cy zara­zem.

Kemp bar­dzo chciał­by być kimś. Tyl­ko nie ma poję­cia kim.

Czy nie jest tak, że samot­ność Joh­na wyni­ka przede wszyst­kim ze wsty­du?

Tak, bo uwa­ża się za uzur­pa­to­ra. Był prze­ko­na­ny, że nie ma szans na stu­dio­wa­nie na Oks­for­dzie, a – tro­chę dzię­ki próż­no­ści swo­je­go nauczy­cie­la, któ­ry chciał mieć jakiś cel w życiu i zaba­wić się w Pig­ma­lio­na – dochra­pał się sty­pen­dium. I stu­diu­je, pod­czas gdy wie­lu, być może zdol­niej­szych od nie­go stu­den­tów tra­fia na front, co samo w sobie jest etycz­nie pro­ble­ma­tycz­ne w cza­sach woj­ny. 

Bry­tyj­scy kry­ty­cy czę­sto piszą o Jill jako o powie­ści kla­so­wej. Na ile jest to książ­ka o spo­łecz­nych róż­ni­cach, a na ile o poczu­ciu nie­do­pa­so­wa­nia, które mogło­by wyda­rzyć się wszę­dzie? 

Oczy­wi­ście jest tu kwe­stia kla­so­wa, bo to jest powieść bry­tyj­ska, dzie­ją­ca się w tam­tych cza­sach – nie jest to już epo­ka Down­ton Abbey, ale i nie są to cza­sy lon­dyń­skich pun­ków. W jed­nym z wier­szy Lar­kin pisał, że „Sto­su­nek płcio­wy roz­po­czął się w roku/ Tysiąc dzie­więć­set sześć­dzie­sią­tym trze­cim”, pomię­dzy pierw­szym long­play­em Beatle­sów a zdję­ciem zapi­su cen­zu­ry z Kochan­ka lady Chat­ter­ley – i mniej wię­cej wte­dy zaczął się luzo­wać gor­set kla­so­wo­ści. Choć oczy­wi­ście ist­nie­je tam nadal, czter­dzie­ści lat po śmier­ci Lar­ki­na.

U nas kla­so­wość zosta­ła w znacz­nej czę­ści roz­mon­to­wa­na przez dwie woj­ny świa­to­we i powo­jen­ny komu­nizm, któ­ry nie tyl­ko wywłasz­czył, ale i celo­wo mie­szał ze sobą ludzi z róż­nych klas spo­łecz­nych, na przy­kład dokwa­te­ro­wu­jąc ich czy przy­zna­jąc im miesz­ka­nia w jed­nym blo­ku. Tym­cza­sem kole­dzy Kem­pa – i Lar­ki­na – z Oks­for­du mie­li cza­sem, jak War­ner, służ­bę i miesz­ka­li w wiel­kich rezy­den­cjach, nie mówiąc już o ich pozy­cji spo­łecz­nej w kolo­niach, na przy­kład w Indiach. Zna­jo­my opo­wia­dał mi histo­rię swo­je­go angiel­skie­go kole­gi, któ­re­go rodzi­na po upad­ku Radżu wró­ci­ła do Euro­py i zabra­ła swo­ją licz­ną służ­bę, ze trzy­dzie­ści osób, w tym dwo­je łazieb­nych. Bo prze­cież czło­wiek sam się nie umy­je. No i oka­za­ło się, że w Anglii to jest strasz­nie kosz­tow­ne, więc zre­zy­gno­wa­li z łazieb­nych. Ale po mie­sią­cu nie wytrzy­ma­li i zatrud­ni­li ich z powro­tem.

A Kemp nigdy nie miał służ­by – więc nie bar­dzo wie, jak się zacho­wy­wać nie tyl­ko w sto­sun­ku do boga­te­go War­ne­ra i jego kole­gów, ale też w sto­sun­ku do słu­żą­ce­go. W sys­te­mie kla­so­wym wyj­ście poza wła­sną kla­sę – a to prze­cież ozna­cza sty­pen­dium dla Kem­pa – sta­no­wi wykro­cze­nie, któ­re nale­ży ukry­wać, bo jest spo­łecz­nie kara­ne.

Czy John Kemp jest dla Cie­bie boha­te­rem tra­gicz­nym, czy raczej boha­te­rem błęd­ne­go roz­po­zna­nia? Mam wra­że­nie, że część jego cier­pie­nia bie­rze się nie tyl­ko z rze­czy­wi­stych róż­nic kla­so­wych, ale tak­że z wła­snych wyobra­żeń o innych ludziach.

Myślę, że jest przede wszyst­kim po pro­stu zagu­bio­ny, a to zagu­bie­nie, wła­ści­we dla ludzi w wie­ku 15–25 lat, jest zna­ko­mi­cie spor­tre­to­wa­ne. Kemp jest nie­do­pa­so­wa­ny, bo wszy­scy jeste­śmy nie­do­pa­so­wa­ni do doro­słe­go spo­łe­czeń­stwa, co zresz­tą wła­ści­wie nale­ży nam poczy­ty­wać za zasłu­gę, bo to dość paskud­na zbio­ro­wość z dość paskud­ny­mi zasa­da­mi. Tymi praw­dzi­wy­mi, a nie ofi­cjal­ny­mi.

John Kemp nie bun­tu­je się otwar­cie prze­ciw świa­tu. Raczej wyco­fu­je się w wyobraź­nię. Czy wła­śnie dla­te­go ta książ­ka pozo­sta­je tak współ­cze­sna? 

Kemp jest może mani­pu­la­to­rem, ale w tym jakoś szcze­rym, dzie­cię­cym; w tym sen­sie bar­dzo przy­po­mi­na głów­ne­go boha­te­ra wyda­nej u nas wła­śnie Sta­rej szko­ły Wolf­fa.

Lar­kin kie­dyś – cytu­ję z pamię­ci, więc nie­do­kład­nie – powie­dział, że wiersz jest jak machi­na, w któ­rej autor coś umiesz­cza i im dłu­żej czy­tel­nik może to odczy­tać w mniej wię­cej takiej samej for­mie, tym dłu­żej ta machi­na dzia­ła, a wiersz jest dobry. Z pro­zą jest tak samo. Myślę, że jego twór­czość, zarów­no poetyc­ka, jak i pro­za­tor­ska, pozo­sta­je współ­cze­sna, ponie­waż jest bar­dzo dobrą machi­ną, wyprze­dza­ją­cą swo­je cza­sy. Lar­kin – kon­ser­wa­tyw­ny, kocha­ją­cy kró­lo­wą i That­cher dyrek­tor biblio­te­ki uni­wer­sy­tec­kiej, wbi­ty w trzy­czę­ścio­wy gar­ni­tur – znacz­nie gorzej paso­wał do swo­ich cza­sów niż do cza­sów obec­nych. Post-reli­gij­ny, odrzu­ca­ją­cy cynicz­ne mani­pu­la­cje świa­ta maso­wej rekla­my i poli­ty­ków (chy­ba, że cho­dzi o That­cher…), poka­zu­ją­cy jak pozor­ne są te rze­ko­mo „trwa­łe war­to­ści”. 

Tytu­ło­wa Jill jest jed­ną z naj­bar­dziej zagad­ko­wych posta­ci w twórczo­ści Lar­ki­na. Kim wła­ści­wie jest: fan­ta­zją, pro­jek­cją, marze­niem o innym życiu?

Jill jest zara­zem fan­ta­zją czy pro­jek­cją oraz zbie­giem oko­licz­no­ści, ale nie zdra­dzaj­my zbyt wie­le.

Zresz­tą to nie jest przy­pad­ko­we, Lar­kin wymy­ślił sobie per­so­nę, les­bij­ską autor­kę Bru­net­te Cole­man, i pisał jej tek­sty o roze­ro­ty­zo­wa­nych panien­kach ze szko­ły żeń­skiej. Jeśli kto cie­ka­wy, to frag­ment Kło­potów w Wil­low Gables moż­na prze­czy­tać w moim prze­kła­dzie w Lar­ki­now­skim nume­rze „Lite­ra­tu­ry na Świe­cie”. Więc to też jest auto­bio­gra­ficz­ne, tyle, że prze­ro­bio­ne, uła­dzo­ne, bo praw­dzi­we moty­wa­cje były mniej kon­wen­cjo­nal­ne. Wie­my, że Lar­kin miał jakieś nie­uda­ne doświad­cze­nie homo­sek­su­al­ne na Oks­for­dzie, wie­my, że jego rela­cje z kobie­ta­mi były dość pro­ble­ma­tycz­ne. Bru­net­te Cole­man była dla nie­go, jak sądzę, for­mą emo­cjo­nal­ne­go wen­ty­la bez­pie­czeń­stwa dla jakiejś stłam­szo­nej queero­wo­ści.

Jakie moty­wy póź­niej­szej poezji Lar­ki­na odnaj­du­jesz już w Jill?

Podob­nie jak w Zimo­wym królestwie, tak i tu są wspa­nia­łe opi­sy. To wła­ści­wie osob­ne wier­sze, moż­na to wyjąć, pociąć na wer­sy, zry­mo­wać w sty­lu Lar­ki­na i po pro­stu umie­ścić w tomi­ku.

Nato­miast jest na pew­no jed­na rzecz zupeł­nie nie­ty­po­wa, to zna­czy eks­plo­zja Kem­pa – to jest coś, co potem u Lar­ki­na zosta­je zastą­pio­ne zupeł­nie odwrot­nym podej­ściem: pogo­dze­niem się z tym, że świat jest nie­za­do­wa­la­ją­cy, że my jeste­śmy nie­za­do­wa­la­ją­cy, że w życiu raczej nic szcze­gól­nie zado­wa­la­ją­ce­go się nie zda­rzy. W tym sen­sie myślę, że Jill jest jego mło­dzień­czym marze­niem o prze­ło­mie, dzie­cię­cą w grun­cie rze­czy fan­ta­zją: ja wam jesz­cze wszyst­kim poka­żę! Choć oczy­wi­ście Lar­kin nie był­by sobą, gdy­by nie poka­zał tej eks­plo­zji jako poro­nio­nej od począt­ku, nie­udol­nej, osta­tecz­nie skie­ro­wa­nej prze­ciw­ko naj­słab­sze­mu ogni­wu.

To książ­ka napi­sa­na przez czło­wie­ka bar­dzo mło­de­go. Co naj­bar­dziej zaska­ku­je Cię dzi­siaj w jej doj­rza­ło­ści albo prze­ciw­nie – w jej mło­dości?

Nie mogę powie­dzieć, że mnie zaska­ku­je, bo tłu­ma­czy­łem – a zatem: czy­ta­łem moż­li­wie jak naj­wni­kli­wiej – powsta­łe mniej wię­cej w tym samym cza­sie Zimo­we królestwo. Zero zasko­czeń, wie­le sza­cun­ku dla tego dwu­dzie­sto­pa­ro­lat­ka. Zuch.